Korab Blakaj
Pazari mbi një gjysmë flete letre
Nata e 9 tetorit 1944 është një nga ato shembujt më mizorë e më të papërgjegjshëm që na ka lënë historia. Kur ulen Fuqitë e Mëdha të bëjnë pazare, parimet morale dhe sovraniteti i vendeve pa peshë gjeopolitike kthehen thjesht në ca shifra të hedhura shpejt e shpejt në një gjysmë flete letre.
“Marrëveshja e Përqindjeve” tregoi qartë se sa e rrezikshme është të besosh me sy mbyllur te vullneti i mirë i aleatëve të mëdhenj kur në lojë hyjnë interesat e tyre ushtarake e strategjike.
-Mësimi kryesor që duhet të nxjerrim ne, është se fati ynë kombëtar nuk mund t’u lihet kurrë në dorë të tjerëve. Liria, demokracia dhe e ardhmja e vendit mbrohen me pjekuri shtetërore, me bashkim të brendshëm, dashuri ndaj kombit dhe duke e lexuar realitetin politik me korektesi, jo duke pritur me duar në xhepa se çfarë shenje me laps blu do të na vënë të tjerët pas dyerve të mbyllura, siç ndodhi tetë dekada më parë.
Emrat e pesë shteteve dhe një shenjë me laps blu në gjysmën e një flete të bardhë letre u hodhën në mbrëmjen e 9 tetorit 1944. Kryeministri britanik Winston Churchill ishte ulur përballë diktatorit komunist Josif Stalin në Kremlin, ndërsa lufta në Evropë vazhdonte ende. Ushtria e Kuqe tashmë kishte hyrë në Rumani dhe po marshonte drejt Ballkanit. Kryeministri britanik kërkonte të siguronte Greqinë ndërsa forcat gjermane tërhiqeshin. Gjatë bisedës, Churchill shkroi me dorë një propozim në gjysmën e fletës: Rumania, 90% ndikim rus dhe 10% për “të tjerët”; Greqia, 90% ndikim britanik (në marrëveshje me Shtetet e Bashkuara) dhe 10% rus; Jugosllavia dhe Hungaria, 50–50%; Bullgaria, 75% ruse dhe 25% për të tjerët. Pasi e shënoi këtë, ai ia shtyu letrën Stalinit, i cili, mbasi e lexoi, vendosi një shenjë të madhe miratimi.
Në këtë shkëmbim nuk pati asnjë përfaqësues rumun, grek, jugosllav, hungarez apo bullgar. Përqindjet nuk ishin të përcaktuara me gjuhë ligjore, e as nuk specifikonin zgjedhjet, kufijtë, kushtetutat apo numrin e trupave të huaja. Ato i referoheshin gjerësisht mbizotërimit ose sferave të ndikimit, duke u lënë të dyja qeverive hapësirë për t’i interpretuar. Të nesërmen, Sekretari i Jashtëm britanik Anthony Eden dhe Ministri i Jashtëm sovjetik Vyacheslav Molotov vazhduan negociatat mbi shifrat. Rumania mbeti 90–10% në favor të Bashkimit Sovjetik, kurse Greqia 90–10% në favor të Anglisë; ndërsa marrëveshjet e mëvonshme i dhanë Bashkimit Sovjetik primat të plotë në Bullgari dhe Hungari. Prioriteti i menjëhershëm i Churchill-it ishte Greqia dhe Mesdheu Lindor.
Dokumenti ishte sekret dhe joformal, jo një traktat i ratifikuar nga qeveritë apo i publikuar si lajm për popujt përkatës. Ai nuk krijoi, në vetvete, hartën e pasluftës, pushtimin ushtarak sovjetik, lëvizjet komuniste lokale, marrëveshjet aleate apo presionin dhe ndërhyrjen sovjetike; megjithatë, ajo aritmetikë e shkruar në gjysmën e fletës në Moskë i parapriu fatkeqësisë gjysmëshekullore të Evropës Lindore.
Jugosllavia është paralajmërimi më i qartë kundër leximit të këtij shënimi si një plan i saktë. Partizanët e Titos e morën pushtetin kryesisht me forcat e tyre, ashtu siç ndodhi edhe në Shqipëri, deri në vitin 1948. Megjithatë, dokumenti nuk ishte pa kuptim. Ai dëshmonte gatishmërinë e dy udhëheqësve aleatë për t’i trajtuar vendet më të vogla si zona ku një fuqi e madhe do të kishte më shumë liri se tjetra, pa i pyetur aspak ato popullsi se nën çfarë rendi politik dëshironin të jetonin.
E para që e përjetoi aritmetikën e Churchill-it dhe Stalinit ishte Rumania, duke parë se çfarë mund të nënkuptonte “çlirimi”. Në dhjetor 1944, Churchill i bëri të ditur Ministrisë së Jashtme përqindjet dhe faktin se Bashkimi Sovjetik zotëronte kontrollin fizik atje. Në mars 1945, pasi presioni sovjetik e detyroi Mbretin Michael të emëronte qeverinë e Petru Grozës (të dominuar nga komunistët), Churchill i tha Presidentit Franklin Roosevelt se Britania dhe Shtetet e Bashkuara ishin të kufizuara nga marrëveshjet e tetorit.
Në Greqi, baraspesha funksionoi në drejtim të kundërt. Britania ndërhyri ushtarakisht në Athinë në dhjetor 1944 kundër forcave të udhëhequra nga rezistenca e dominuar nga komunistët, ndërsa Stalini shmangu një përplasje të drejtpërdrejtë me Londrën. Historianët ende debatojnë se sa shumë ndikoi ky shënim i shkruar me dorë, pasi politika sovjetike në Greqi kishte edhe kufizime të tjera strategjike.
Churchill e zbuloi këtë episod në kujtimet e tij të vitit 1953 dhe e quajti një “dokument të keq” (or obscene document). Ai kujtonte se pyeste veten nëse dukej cinike t’i zgjidhje çështjet që preknin miliona njerëz në një mënyrë kaq të pahijshme dhe sugjeroi që letra të digjej. Sipas versionit të tij, Stalini i tha ta mbante. Origjinali i mbijetoi kohës dhe sot ruhet në Arkivat Kombëtare të Britanisë me referencën PREM 3/66/7.
Rëndësia e këtij dokumenti qëndron pjesërisht në atë që vendosi dhe pjesërisht në atë që ekspozoi. Përqindjet nuk e dënuan mekanikisht çdo vend të listuar; megjithatë, ato treguan se, pa mbaruar ende lufta, dy burra mund ta tkurrnin hapësirën politike të miliona njerëzve në disa shifra të shkruara thjesht midis emrave të vendeve dhe ta ruanin atë letër si dëshmi marrëveshjeje.
Burimi/Facebook/Valdet Emiri
Leave a Reply