Mitologjia shqiptare

Mitologjia shqiptare është një zhanër folklorik i përbërë nga tregime që luajnë një rol themelor në shoqëri, të tilla si: mitet, legjendat dhe përrallat. Miti është një rrëfim fantastik që shpjegon lindjen e elementeve të natyrës. Qëllimi i mitit është të shpjegojë origjinën e botës e të njerëzve. Protagonistë të miteve mund të jenë perënditë, njerëzit me fuqi të jashtëzakonshme, heronjtë, përbindeshat dhe krijesa të tjera fantastike. Koha se kur ka ndodhur ngjarja nuk është e përcaktuar.
Mitologjia ilire dhe pasardhësja e saj mitologjia shqiptare ka ndikuar në të gjithë njerëzit dhe në brezat e sotëm duke dhënë mesazhe dhe argëtim tek femijët. Mitologjia iliro-shqiptare ka ndikuar edhe në mitologjitë e tjera.
Zana e malit
Zana (Zanë në gegërisht ose Zërë në toskërisht, shumës. zana(t) / zërë(t), është një figurë mitologjike shqiptare që zakonisht lidhet me malet, burimet dhe përrenjtë, pyjet, bimësinë dhe kafshët, e ndonjëherë me fatin. Zana mendohet të ketë qenë fillimisht një hyjni pararomake dhe një Perëndeshë ilire ekuivalente e Artemidës së Lashtë Greke dhe Dianës romake.
Poezitë e panumërta popullore shqiptare, mite dhe legjenda që i kushtohen Zanës dhe miqve të saj janë përcjellë në kohët moderne. Zanat mendohet se kanë vëzhguar fjalimet në Lidhjen e Prizrenit të vitit 1878. Figura të ngjashme mitologjike shqiptare me atribute si zana janë: Ora, Bardha, Shtojzovalle, Mira dhe Fatí.
Emri
Variantet
Emri i figurës mitologjike është një fjalë e vjetër shqipe. Prandaj ekzistojnë disa variante dialektore të shqipes, si zânë, zënë, zërë, xanë, xânë etj. (dhe trajtat e tyre të përcaktuara: zâna, zëna, zëra, xana, xâna etj.). Përdoren edhe Arbëreshë Zónja ose Zónja të Jáshtëme, kjo e fundit gjendet edhe në shqipen standarde si Jashtësme, një eufemizëm i Zanës, ndërsa zonja është termi i zakonshëm për “zonjë”.
Etimologjia
Duke qenë se frikativi i pazëshëm ilirik th është analog me z në shqipe, ilirishtja Thana (emri i një nimfeje, zane ose hyjnie, i dëshmuar në mbishkrimet votive të epokës romake) konsiderohet tradicionalisht si pararendës i shqipes Zana. Teonimi konsiderohet gjithashtu si një i afërm dhe ekuivalent i latinishtes Diāna. Janë propozuar etimologji të tjera më pak të siguruara: nga shqipja: zë/-ri, zâ/-ni, që do të thotë zë (pl. zëra/zana që do të thotë zëra), me kuptimin e muzës, e interpretuar edhe si perëndeshë. e të kënduarit; nga shqipja: zë(n), xë(n), zâ(n), që do të thotë ‘marrë (mbaj), kap, shtrëngoj, kap’, si dhe ‘të mësosh’;
Atributet
Zana mendohet të ketë qenë një perëndeshë në kohën ilire, ekuivalenti i Artemidës së lashtë greke dhe dianës romake, dhe ndoshta Bendisit trak. Si e tillë ajo do të kishte qenë personifikimi i Hënës dhe zonja e pyjeve, mbrojtëse e kafshëve, roje e burimeve dhe përrenjve, mbrojtëse e grave, si dhe shpërndarëse e sovranitetit. Shumë statuja dhe sende të tjera që lidhen me këtë perëndeshë janë gjetur në rajonin e Shkodrës në veri të Shqipërisë, ndoshta më shumë se çdo perëndeshë tjetër e panteonit ilir. Ekziston edhe një frekuencë e jashtëzakonshme e mbishkrimeve antike të epokës romake kushtuar kultit të Dianës në Shqipëri dhe në pjesën tjetër të Ballkanit, gjë që jep arsye për të menduar për një interpretatio romana të një perëndeshë indigjene pararomake. Poezitë e panumërta popullore shqiptare, mite dhe legjenda që i kushtohen Zanës dhe miqve të saj janë përcjellë në kohët moderne.
Në folklorin shqiptar Zana origjinale shoqërohet nga tre dhi të egra me brirë të artë. Në Shqipërinë e Veriut dhe në Kosovë thuhet se çdo mal ka zanan e vet, e cila u shfaq si një vajzë e bukur e gjetur duke u larë lakuriq në përrenjtë malorë. Zana besohet të jetë jashtëzakonisht e guximshme, një kundërshtare e frikshme, e cila mund t’u japë mbrojtjen e saj luftëtarëve. Në gjuhën shqipe dallohet shprehja Ai ishte trim si zana, që do të thotë “Ishte trim si zanë”, u referohej individëve shumë të guximshëm. Zana besohet se ka fuqinë për të ngurtësuar njerëzit me një shikim.
Zana simbolizon energjinë jetësore të qenieve njerëzore. Ata idealizojnë energjinë femërore, bukurinë e egër, rininë e përjetshme dhe gëzimin e natyrës. Zana shfaqen si nimfa luftarake të afta për t’u ofruar njerëzve të thjeshtë një pjesë të fuqisë së tyre psikofizike dhe hyjnore, duke u dhënë njerëzve forcë të krahasueshme me atë të Drangue. Në ciklin epik shqiptar Kângë Kreshnikësh, duke e ushqyer me gji të riun Mujin (një nga dy vëllezërit heroikë dhe personazhet kryesore të këngëve) zanat e fuqizojnë atë me forcë mbinjerëzore.
Në Shqipërinë e veriut, zanat përfaqësohen – në mënyrë të ngjashme si ora dhe fati i jugut shqiptar – si një grup prej tre perëndesash mitologjike që mblidhen natën për të vendosur fatin e foshnjës në lindje dhe për të shpërndarë favoret e tyre. Mes banorëve të malësisë së Dukagjinit besohet se ekzistojnë tre lloje fatesh: e Bardha (e Bardha) shpërndan fat dhe u siguron njerëzve mirë, e Verdha (E Verdha) shpërndan fatin e keq dhe bën magji të liga dhe e Zeza (E Zeza) i Zi vendos vdekjen.
Referenca:
https://sq.wikipedia.org/wiki/Zana_e_malit
https://sq.wikipedia.org/wiki/Besimet_folklorike_shqiptare
🇺🇸
Albanian Mythology
Albanian mythology is a folklore genre consisting of stories that play a fundamental role in society, such as: myths, legends and fairy tales. A myth is a fantastic narrative that explains the birth of the elements of nature. The purpose of the myth is to explain the origin of the world and of people. Protagonists of myths can be gods, people with extraordinary powers, heroes, monsters and other fantastic creatures. The time when the event happened is not determined.
Illyrian mythology and its successor Albanian mythology has influenced all people and today’s generations by giving messages and entertainment to children. Illyrian-Albanian mythology has also influenced other mythologies.
The mountain fairy
Zana (Zäne in Gega dialect/albanian dialect or Zërë in Toskërish Toska dialect(albanian dialect), plural. zana(t) / zërë(t), is an Albanian mythological figure that is usually associated with mountains, springs and streams, forests, vegetation and animals, and sometimes with fate. The fairy is thought to have originally been a pre-Roman deity and an Illyrian Goddess equivalent to the Ancient Greek Artemis and the Roman Diana.
Countless Albanian folk poems, myths and legends dedicated to Zana and her friends have been passed down to modern times. Fairies are thought to have observed speeches at the League of Prizren in 1878. Similar Albanian mythological figures with fairy-like attributes are: Ora, Bardha, Shtojzovalle, Mira and Fatí.
Name
ALTERNATE
The name of the mythological figure is an old Albanian word. That is why there are several dialectal variants of Albanian, such as zânë, zânë, zërë, xânë, xânë, etc. (and their definite forms: zâna, zena, zra, xana, xâna, etc.). Arbëreshë Zónja or Zónja te Jáshteme are also used, the latter also found in standard Albanian as Jashtësme, a euphemism for Zana, while zonja is the usual term for “lady”.
Etymology
Since the Illyrian voiceless fricative th is analogous to z in Albanian, the Illyrian Thana (the name of a nymph, fairy or deity, attested in votive inscriptions of the Roman era) is traditionally considered the precursor of the Albanian Zana. Theonim is also considered a relative and equivalent of the Latin Diāna. Other less certain etymologies have been proposed: from Albanian: zë/-ri, zâ/-ni, which means voice (pl. zëra/zana which means voice), with the meaning of muse, also interpreted as goddess. of singing; from Albanian: zze(n), xë(n), zâ(n), which means ‘to take (hold), catch, tighten, grasp’, as well as ‘to learn’;
ATTRIBUTES
Zana is thought to have been a goddess in Illyrian times, the equivalent of the ancient Greek Artemis and Roman Diana, and possibly the Thracian Bendis. As such she would have been the personification of the Moon and mistress of forests, protector of animals, guardian of springs and streams, protector of women, as well as dispenser of sovereignty. Many statues and other items related to this goddess have been found in the Shkodra region of northern Albania, perhaps more than any other goddess of the Illyrian pantheon. There is also a remarkable frequency of ancient Roman-era inscriptions dedicated to the cult of Diana in Albania and the rest of the Balkans, which gives reason to think about a Roman interpretation of an indigenous pre-Roman goddess. Countless Albanian folk poems, myths and legends dedicated to Zana and her friends have been passed down to modern times.
In Albanian folklore, the original Fairy is accompanied by three wild goats with golden horns. In Northern Albania and Kosovo it is said that every mountain has its own fairy, who appeared as a beautiful girl found bathing naked in mountain streams. The fairy is believed to be extremely brave, a formidable opponent who can lend her protection to warriors. In the Albanian language, the expression “He was brave as a fairy” is distinguished, which means “He was brave as a fairy”, referring to very brave individuals. The fairy is believed to have the power to harden people with a glance.
The fairy symbolizes the vital energy of human beings. They idealize feminine energy, wild beauty, eternal youth and the joy of nature. Fairies appear as warrior nymphs capable of offering commoners some of their psychophysical and divine power, giving humans strength comparable to that of the Drangue. In the Albanian epic cycle Kângë Kreshnikësh, nursing the young Mujin (one of the two heroic brothers and the main characters of the songs), the fairies empower him with superhuman strength.
In northern Albania, the fairies are represented – similarly to the clock and fate of southern Albania – as a group of three mythological goddesses who gather at night to decide the fate of the baby at birth and distribute their favors. Among the inhabitants of the Dukagjini highlands, it is believed that there are three types of fate: e Bardha (White) distributes luck and provides people with good, e Verdha (E Verdha) yellow distributes bad luck and casts evil spells, and e Zeza (E Zeza) (Black) decide death.

Burimi/Huazuar nga rofili i Facebook-ut te Shpend Ademit