Leximi i Sigmund Frojdit mbi një gjeni të përçarë dhe kompleksitetin e tij shpirtëror e krijues
Në historinë e letërsisë botërore, pak emra shkëlqejnë me atë intensitet dramatik që mbart Fjodor Dostojevski. Ai nuk është thjesht një romancier i madh, por një univers i tërë ku përplasen besimi dhe dyshimi, morali dhe mëkati, liria dhe nënshtrimi, mëshira dhe mizoria, përgjegjësia dhe faji. Veprat e tij nuk janë vetëm rrëfime letrare; ato janë laboratorë të shpirtit njerëzor, ku personazhet vihen përballë skajeve të ekzistencës dhe ku pyetjet metafizike nuk marrin gjithmonë përgjigje, por bëhen më të thella.
Te Dostojevski, njeriu nuk është një qenie e përfunduar. Ai është një konflikt. Është një qenie që dëshiron të besojë dhe njëkohësisht dyshon; që kërkon lirinë, por trembet prej saj; që kërkon dashurinë, por mund ta shndërrojë atë në pushtet; që e njeh fajin, por shpesh e kërkon edhe dënimin. Pikërisht për këtë arsye, vepra e tij u bë një terren i jashtëzakonshëm për psikologjinë, psikanalizën dhe filozofinë e shekullit XX.
Një nga leximet më të famshme dhe më të diskutueshme të Dostojevskit është ai i Sigmund Frojdit, i zhvilluar në esenë “Dostojevski dhe parricidi” (Dostojewski und die Vatertötung, 1928). Frojdi nuk merret vetëm me shkrimtarin; ai përpiqet të depërtojë në strukturën e tij psikike, duke e parë Dostojevskin si një personalitet të ndërlikuar, ku gjeniu letrar, vuajtja, morali dhe impulset e errëta bashkëjetojnë në një tension të vazhdueshëm.
Frojdi shkruan:
“Në personalitetin e pasur të Dostojevskit mund të dallohen katër aspekte: artisti, neurotiku, mendimtari etik dhe mëkatari. Si të orientohemi përmes këtij kompleksiteti trullosës?”
Për Frojdin, më pak i diskutueshëm është shkrimtari. Ai e vendos Dostojevskin shumë pranë Shekspirit dhe e konsideron “Vëllezërit Karamazovë” një nga romanet më madhështore të shkruara ndonjëherë. Veçanërisht, ai vlerëson episodin e Inkuizitorit të Madh, të cilin e sheh si një nga majat e letërsisë universale.
Këtu shfaqet paradoksi i madh i leximit frojdian: Frojdi admiron jashtëzakonisht krijuesin, ndërsa e vë në gjyq njeriun. Ai sheh tek Dostojevski një kontrast të thellë midis madhështisë së veprës dhe konflikteve të jetës së tij psikike.
Një nga pikat qendrore të interpretimit të Frojdit është parricidi, vrasja e babait. Për psikanalizën frojdiane, figura e babait nuk është vetëm një person konkret, por edhe një simbol i autoritetit, ndalimit, ligjit dhe fajit. Për këtë arsye, Frojdi e lidh motivin e vrasjes së babait në “Vëllezërit Karamazovë” me kompleksin e Edipit dhe me ambivalencën e pavetëdijshme ndaj figurës atërore.
Kjo është një pikë ku duhet bërë dallimi midis faktit biografik dhe interpretimit psikoanalitik. Frojdi nuk po provon se Dostojevski kishte dëshiruar realisht vdekjen e të atit. Ai po ndërton një interpretim të strukturës së tij psikike duke u nisur nga biografia, simptomat, temat letrare dhe konceptet e psikanalizës së kohës së vet.
Frojdi i kushton rëndësi të veçantë edhe krizave të Dostojevskit, të cilat ai i interpreton në mënyrë psikodinamike, duke i lidhur me ndjenjën e fajit dhe me konfliktet e pavetëdijshme. Sot, një interpretim i tillë nuk mund të merret si diagnozë mjekësore e vlefshme në kuptimin bashkëkohor. Megjithatë, si tekst i historisë së psikanalizës dhe si përpjekje për të lexuar marrëdhënien midis biografisë dhe krijimtarisë, eseja e Frojdit mbetet jashtëzakonisht provokuese.
Sipas Frojdit, ndjenja e fajit te Dostojevski shndërrohet në një forcë të brendshme ndëshkuese. Ai e lidh këtë me atë që psikanaliza e quan superego, strukturën e brendshme të autoritetit dhe ndalimit, e cila mund të bëhet jashtëzakonisht e rreptë. Në këtë këndvështrim, faji nuk është vetëm një ndjenjë morale; ai bëhet një mekanizëm psikik që kërkon dënimin e vetes.
Frojdi e lidh këtë mekanizëm edhe me varësinë e Dostojevskit nga kumari. Për të, loja e fatit nuk është thjesht një ves, por pjesë e një dinamike më të thellë psikike, të lidhur me konfliktin, kënaqësinë, fajin dhe vetëndëshkimin.
Kështu, Dostojevski shfaqet në leximin frojdian si një njeri që nuk arrin ta çlirojë plotësisht veten nga konflikti i brendshëm. Morali dhe feja bëhen përpjekje për ta vendosur këtë konflikt nën një rend më të lartë. Por Frojdi e interpreton kthesën e tij drejt autoritetit fetar dhe politik si një formë nënshtrimi ndaj autoritetit, duke e parë këtë më shumë si zgjidhje psikike sesa si triumf metafizik.
Pikërisht këtu nis edhe tensioni më interesant midis Frojdit dhe vetë Dostojevskit.
Sepse ajo që Frojdi e sheh si nënshtrim, një lexues tjetër mund ta shohë si zgjedhje morale. Ajo që psikanalisti e interpreton si mekanizëm faji, te Dostojevski mund të lexohet si ndërgjegje. Ajo që njëri e sheh si neurozë, tjetri mund ta shohë si tragjedi shpirtërore.
Dhe kjo është arsyeja pse Dostojevski i shpëton çdo leximi të vetëm.
Carl Gustav Jung, në një perspektivë tjetër, do ta lexonte botën e tij më shumë përmes simboleve, arketipeve dhe thellësive kolektive të psikikës. Personazhet e Dostojevskit nuk janë vetëm individë të sëmurë ose të traumatizuar; ata mund të shihen si figura ku materializohen konflikte të përhershme të natyrës njerëzore: Ati dhe Biri, besimi dhe dyshimi, mëkati dhe shëlbimi, liria dhe autoriteti, dashuria dhe urrejtja.
Ndërsa Friedrich Nietzsche, i cili e çmonte jashtëzakonisht depërtimin psikologjik të Dostojevskit, shkroi për të se ishte “i vetmi psikolog nga i cili kam pasur diçka për të mësuar”. Në këtë vlerësim, Dostojevski nuk shfaqet thjesht si njeri i mposhtur nga faji, por si një eksplorues i pamëshirshëm i skajeve të psikikës njerëzore.
Këtu qëndron edhe madhështia e tij: Dostojevski nuk e shpjegon të keqen nga jashtë. Ai e fut lexuesin brenda saj.
Raskolnikovi nuk është thjesht një vrasës; ai është një mendje që përpiqet ta justifikojë krimin përmes një ideje. Ivan Karamazovi nuk është thjesht një ateist; ai është një ndërgjegje që përplaset me problemin e vuajtjes së pafajshme. Aljosha nuk është thjesht besimtari; ai është kërkimi për një mënyrë tjetër të ekzistencës. Dimitri është pasioni, shpërthimi, dëshira. Smerdjakovi është hija e errët ku ideja, përgjegjësia dhe veprimi takohen në mënyrë tragjike.
Prandaj parricidi në “Vëllezërit Karamazovë” është shumë më tepër se një krim. Ai është një simbol i madh i konfliktit me autoritetin, me atin, me ligjin dhe, në një lexim më të thellë metafizik, me vetë burimin e rendit moral.
Pyetja “Kush e vrau Fjodor Pavlloviç Karamazovin?” bëhet gradualisht një pyetje tjetër: Kush është përgjegjës për një krim — ai që e kryen, ai që e dëshiron, ai që e mendon, ai që e nxit, apo ai që krijon kushtet shpirtërore në të cilat krimi bëhet i mundur?
Kjo është një nga pyetjet më të fuqishme të Dostojevskit dhe njëkohësisht një nga arsyet pse ai vazhdon të jetë bashkëkohor.
Frojdi e lexoi Dostojevskin përmes fajit dhe vetëndëshkimit. Nietzsche e pa si psikolog të thellësive njerëzore. Jung do ta afronte me botën e arketipeve dhe simboleve. Por Dostojevski vetë duket se nuk pranon të mbyllet brenda asnjërës prej këtyre skemave.
Ai është më i madh se diagnoza.
Sepse letërsia e tij nuk lind vetëm nga plagët; ajo i shndërron plagët në njohje.
Ndoshta këtu qëndron edhe dallimi midis vuajtjes dhe artit. Vuajtja, në vetvete, nuk e bën askënd më të madh. Por kur vuajtja kalon përmes mendimit, gjuhës dhe krijimit, ajo mund të shndërrohet në një formë të re të vetëdijes. Dostojevski nuk e kapërceu errësirën duke e mohuar atë. Ai e bëri errësirën të flasë.
Kjo e bën veprën e tij një nga dokumentet më të thella të ndërgjegjes moderne.
Nëse Frojdi pa tek Dostojevski një shpirt të ndarë mes fajit dhe vetëndëshkimit, letërsia e tij na lejon ta shohim ndryshe: si një krijues që nuk e zgjidhi konfliktin e brendshëm, por e shndërroi atë në art. Ai nuk e eliminoi kontradiktën; e bëri atë produktive. Nuk e vrau dyshimin; e futi në dialog me besimin. Nuk e zhduku të keqen; e detyroi atë të përballej me ndërgjegjen.
Dhe pikërisht këtu Dostojevski bëhet më shumë se një shkrimtar i fajit.
Ai bëhet shkrimtari i përgjegjësisë.
Në universin e tij, njeriu nuk mund të shpëtojë thjesht duke shpallur pafajësinë. Ai duhet të përballet me atë që ka bërë, me atë që ka menduar, me atë që ka dëshiruar dhe madje edhe me atë që ka lejuar të ndodhë. Përgjegjësia nuk është vetëm juridike; ajo është ekzistenciale.
Prandaj pyetja e fundit nuk është thjesht: “Kush vrau kë?”
Djali atin?
Apo shkrimtari veten?
Ndoshta asnjëra nuk është përgjigjja e plotë.
Sepse Dostojevski nuk e vrau veten për t’u bërë mit; ai e shndërroi veten përmes artit. Ai mori konfliktet, frikërat, pasionet, varësitë, besimin, dyshimin dhe vuajtjen dhe i hodhi në furrën e krijimit, prej nga dolën personazhe që tashmë i përkasin jo vetëm Rusisë së shekullit XIX, por vetë historisë së ndërgjegjes njerëzore.
Në këtë kuptim, parricidi te Dostojevski është edhe një metaforë e krijimit: për të lindur një vetvete e re, duhet të përballetsh me atë që të ka sunduar.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron paradoksi i madh i këtij gjeniu: faji që Frojdi e pa si plagë, Dostojevski e ktheu në art; rebelimi që mund të dukej si shkatërrim, ai e ktheu në kërkim; ndërsa vuajtjen që e përndiqte, e shndërroi në një nga format më të fuqishme të njohjes së njeriut.
Kjo është arsyeja pse Dostojevski vazhdon të na shqetësojë.
Sepse ai nuk na lejon të jemi spektatorë të së keqes. Na detyron të pyesim se sa prej saj ekziston brenda nesh.
Dhe në këtë pyetje, më shumë se në çdo përgjigje, jeton pavdekësia e tij.
Albert Vataj
Burimi/Facebook
Leave a Reply