Formimi i kombit shqiptar ishte një proces i gjatë, i cili filloi në mënyrë të konsiderueshme më vonë se sa kombet e tjera në Gadishullin Ballkanik. Disa vepra historiografike i japin rëndësi të madhe ngjarjeve të caktuara, p.sh. takimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Megjithatë, ky proces mori zhvillim nën ndikimin e huaj. Një nga fuqitë e mëdha evropiane që preku në mënyrë aktive këtë proces në shekujt 19 dhe 20 ishte Austro-Hungaria. Është pikërisht ky ndikim, tema e tezës së doktoraturës nga Teodora Toleva, ‘Ndikimi i Austro-Hungarisë në formimin e kombit shqiptar, 1896 -1908.’
Ky libër është një version i zgjeruar i tezës së saj të doktoraturës, dhuruar nga Universiteti i Barcelonës. Libri është i ndarë në disa pjesë. Autorja vë në dukje në hyrjen e saj se ajo ka zbuluar materiale të vlefshme dhe burime mjaft të panjohura gjatë hulumtimit të saj në arkivat e Vjenës, gjë që bëri të mundur një qasje më në thellësi për këtë temë. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për faktin se disa nga këto burime janë përdorur me qëllim për të konfirmuar disa gjykime (nga Stavro Skendi, Peter Bartl, George Castellan, Hans Dieter Schanderl etj). Korniza kronologjike e librit mbulon periudhën nga viti 1896, kur u mbajtën tre konferenca sekrete në Vjenë, deri te Revolucionit Xhonturk në vitin 1908, i cili solli një ndryshim të pjesshëm në politikën e Austro-Hungarisë ndaj Perandorisë Osmane. Kjo ishte periudha kur politika e ngjitur mes vendeve sllave dhe monarkisë së dyfishtë u bë më pak e parashikueshme, ndikimi rus në Ballkan u rrit, dhe ndikimet e Italisë, Francës, Britanisë së Madhe dhe shteteve të tjera nuk ishin të papërfillshme, gjithashtu. Ishte atëherë kur çështja shqiptare dhe instrumentalizimi i saj për arritjen e qëllimeve politike të Austro-Hungarisë u bë i njohur.
Tre kapitujt e parë i janë përkushtuar strukturës diplomatike dhe shërbimit të fshehtë të Monarkisë Habsburge (Austro-Hungaria nga viti 1867 e tutje), politikës së saj në çështjen shqiptare dhe ndikimit të kësaj politike në një rajon më të gjerë. Autorja shpjegon se si Ministria e Punëve të Jashtme, një nga tre Ministritë e përbashkëta të Austro-Hungarisë, erdhi drejt rritjes së rëndësisë së saj pasi ishte praktikisht në varësi të drejtpërdrejtë të monarkut. Ministria përfshinte një rrjet përfaqësish diplomatike, konsullata e nënkonsullata, të cilat shpesh kanë rekrutuar një numër të madh agjentësh në fushat e tyre përkatëse, si mënyrë për të mbledhur informacione të rëndësishme. Toleva thekson rëndësinë e konferencave sekrete të vitit 1896, që kishin për qëllim të organizonin aktivitetet politike të Austro-Hungarisë në mesin e shqiptarëve. Rëndësia e këtyre takimeve, dhe e çështjes shqiptare në përgjithësi, është treguar nga përfshirja e dy zyrtarëve më të shquar, ministrit të punëve të jashtme Goluchowski, dhe ministrit të financave Benjamin Kallay, i cili ishte shumë i aftë në çështjet e Ballkanit. Rezolutat e bëra në këto raste tregojnë se sa seriozisht e trajtoi Austro-Hungaria analizën e cështjes shqiptare. Asgjë nuk është lënë në dorë të fatit, gjë që Memorandumi për Shqipërinë e bën të qartë; ky është një dokument që përbëhet nga kontributet e disa njerëzve, dhe është përpiluar nga Baron Zweidineck. Autorja thekson se memorandumi nuk ka qenë shumë i përdorur në historiografi, ose është përdorur në mënyrë selektive për të provuar vetëm disa pretendime të caktuara. Memorandumi nuk ishte i favorshëm për Perandorinë Osmane. Zweidineck konsideroi dekompozimin e pashmangshëm të tij dhe formimin e një Principate shqiptare nën protektoratin austro-hungarez, si mjetet e vetme për të parandaluar Serbinë dhe Malin e Zi nga copëtimi i territorit osman. Memorandumi parashikonte një propagandë aktive në zonat ndërmjet Malit të Zi, Bosnjes dhe Serbisë në veri, detit Adriatik në perëndim, Prevezës, Janinës, Gjirokastrës dhe Kastorisë në jug, dhe Prishtinës dhe Ohrit në lindje (vilajetet e Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës).
Zweidineck vuri në dukje se popullata shqiptare ishte e ndarë në fise, që përdornin shumë dialekte të ndryshme, dhe aq të shkolluar shqiptarë sa ishin përdornin alfabete të ndryshme. Shqiptarët janë përfshirë shpesh në grindje të ndërsjella, dhe kanë qenë të ndarë në muslimanë, ortodoksë dhe katolikë. Në mënyrën e tyre fisnore të jetesës dhe në interesat lokale ruhej ndjenja e origjinës së përbashkët etnike. Toleva nënvizon se Benjamin Kallay ka luajtur një rol të madh në formësimin e memorandumit; ai besonte se zgjerimi i Serbisë ishte i mundur vetëm në jug, dhe vetëm në zonën mbi Pazarin Novi, që sipas tij ishte një kompensim i mjaftueshëm për Serbinë që të hiqte dorë nga Bosnja dhe Hercegovina. Ishte parashikuar që edhe Kisha Katolike Romake të përfshihej në këtë projekt, veçanërisht urdhërat e murgjëve Jezuitë dhe Françeskanë, manastiret e të cilëve ndodheshin në zonën e banuar me shqiptarë. Përveç kësaj, ishin parashikuar edhe aktivitete propagandistike nëpërmjet shtypit, revistave dhe librave, në të cilat rrjeti konsullor austro-hungarez do të kishte një rol të veçantë. Fakti që Toleva ka publikuar pjesën më të madhe të tekstit të memorandumit, i ofron këtij libri një vlerë shtesë, pasi kështu zhvlerëson interpretimet arbitrare.
Në kapitullin e katërt, autorja argumenton se rezolutat e konferencave të fshehta, dhe sidomos memorandumi, shënojnë heqjen dorë të Austro-Hungarisë nga parimi i ligjshmërisë, i cili tashmë ishte penguar që nga pushtimi i Bosnje-Hercegovinës në vitin 1878. Diplomacia Austro-Hungareze nuk kishte besim të qeveritë gjoja miqësore (Perandoria Osmane, Italia), edhe pse ajo u përpoq të mos shkaktonte dyshime të mëdha rreth synimeve të saj në Portën e Lartë. Prandaj, ajo ishte përqendruar në fitimin e muslimanëve shqiptarë, duke garantuar të drejtat e tyre, ndërkohë që ndikimi i Italisë i ushtruar nëpërmjet priftërinjve katolikë romakë të shkolluar në kolegjin Papnor në Shkodër, po tentohej të shtypej nga ana e arsimit në gjuhën dhe alfabetin shqip, i cili donte ende kohë për t’u kodifikuar.
Kapitulli i pestë merret me kryengritjen e fisit të Mirditës në vitin 1897 dhe me likuidimin paqësor të këtij rebelimi. Raportet mbi këto ngjarje të dërguara nga konsulli austro-hungarez në Shkodër, T. Ippen, përmbanin informacion në lidhje me qendrat e rëndësishme për propagandë, në mesin e muslimanëve në të ardhmen. Sipas mendimit të tij, konsullatat e reja duhet të hapeshin në Berat dhe Tiranë. Autorja shpjegon, në bazë të burimeve të shumta, se si konsullatat krijuan një rrjet të fshehtë agjentësh, që merrnin informacione në lidhje me popullsinë shqiptare e më pas e dërgonin në Vjenë. Në këtë mënyrë, konsullatat në Shkup, Bitola (Manastir), Prizren dhe Durrës vëzhguan me kujdes procedurat e Kuvendit të Lidhjes Shqiptare të Pejës në vitin 1899. Ky ishte një tjetër tregues i qartë se sa pak besim kishte diplomacia Austro-Hungareze në aftësinë e Perandorisë Osmane për të mbajtur nën kontroll zotërimet e saj – meqë asambleja në fjalë u organizua nga Porta e Lartë.
Kapitulli në vijim detajon aktivitetet e konsullatave Austro-Hungareze. Ato udhëtonin përgjatë vendit gjatë muajve të verës, dhe bënin njohje dhe lidhje zakonisht nëpërmjet shpërndarjes së gjerë të parave. Megjithatë, raportet e tyre nuk kanë qenë gjithmonë optimiste. Ato përshkruanin dallime të mëdha mes fiseve të caktuara, ndarje fetare ndërmjet tyre,mungesë të vetëdijes kombëtare dhe pothuajse një dëshirë jo-ekzistuese për arsimim në gjuhën shqipe.
Tre kapitujt e tjerë tregojnë mbështetjen kryesore të propagandës Austro-Hungareze për shqiptarët katolikë. Autorët e memorandumit dhe të dokumenteve të tjera që rrjedhin nga konferencat e fshehta të vitit 1896, i referohen traktateve të mëparshme të paqes nga Porta e Lartë, e cila i kishte caktuar Monarkisë Habsburge të drejtën e mbrojtjes së katolikëve romakë në Perandorinë Osmane. Raportet e detajuara konsullore përmbanin listat e të gjitha ndërtesave katolike romake në territoret e banuara nga shqiptarët. Ndryshe nga diplomatët e tjerë nga vendet me shumicë katolike, kolegët e tyre austro-hungarezë ishin të interesuar veçanërisht vetëm për katolikët e etnisë shqiptare. Përdorimi i faktorit fetar për qëllime propagandistike, krijimi i një rrjeti agjentësh si dhe efekti i ryshfetit janë reflektuar si një shembull interesant për Imzot Primo Docchin nga famullia e Shën Aleksandrit, i cili përhapi propagandën austro-hungareze në rrethin e Mirditës, veçanërisht me anë të veprave letrare. Raportet e konsullatave dëshmojnë për ekzistencën e rreth njëzet alfabeteve të ndryshme dhe disa dialekteve të përdorura në mesin e shqiptarëve, por Vjena ishte këmbëngulëse, pavarësisht të gjitha vështirësive, në përpjekjet e saj për të krijuar një gjuhë të përbashkët shqipe dhe një alfabet. Qëllimi kryesor ishte për të shtypur gradualisht shkollat italiane – por edhe ato greke e turke.
Kapitulli i dhjetë gjithashtu diskuton rëndësinë e shtypit, dhe idenë e krijimit të një gazete në gjuhën shqipe. Gazeta ‘Albania’, botuar në Bruksel dhe redaktuar nga emigranti shqiptar, Faik bej Konica, ishte një rezultat i përpjekjeve të tilla. Megjithatë, artikujt e botuar në këtë gazetë rreth historisë shqiptare dhe letërsisë folklorike janë shkruar në Vjenë. Niveli i ulët i arsimimit të popullsisë shqiptare e bëri këtë publikim të dështonte në arritjen e objektivave të tij.
Përfundimi përsërit gjetjet e rëndësishme të këtij studimi, dhe vë në dukje faktet që formësuan zhvillimin unik të kombit shqiptar. Faktorët vendimtarë ishin politikat e fuqive të mëdha në Ballkan dhe karakteristikat themelore të popullsisë shqiptare, sidomos ato fetare, fisnore dhe ndarja gjuhësore. Diplomacia Austro-Hungareze pati veçanërisht ndikim përmes rrjetit të saj konsullor dhe aktiviteteve propagandistike. Autorja sugjeron se popullsia shqiptare në fund të shekullit 19 dhe në fillim të shekullit 20 nuk kishte formuar ende një komb. Në fund të librit ka disa shtojca, si raporte konsullore, harta etnografike dhe tabela, të cilat tregojnë përbërjen fetare dhe etnike të rajoneve të populluara nga shqiptarët, së bashku me grupe të tjera kombëtare dhe etnike.
Libri i Teodora Tolevës është një kontribut i ri dhe i dobishëm për historiografinë e çështjes shqiptare, dhe për këtë arsye edhe për historinë e Ballkanit. Ai hedh dritë mbi seriozitetin me të cilin Austro-Hungaria iu afrua çështjes shqiptare, si pjesë e planeve të saj për vendosjen e kontrollit mbi Gadishullin Ballkanik. / Gazeta Impakt
Burimi: Balcanica
Leave a Reply