Nga Zef Preçi, Qendra për Kërkime Ekonomike
Banka e Shqipërisë duhet të jetë e pavarur nga qeveria, jo guvernatori i paprekshëm nga drejtësia. Ky është dallimi që nuk duhet mjegulluar pas fjalorit teknik. Stabiliteti monetar dhe besimi publik nuk mbrohen duke dobësuar llogaridhënien. Përkundrazi, një institucion fiton besueshmëri kur drejtuesit e tij kanë liri për vendimmarrjen e ligjshme dhe përgjegjësi për shkeljen e ligjit. Pavarësia është garanci për publikun, jo privilegj për zyrtarin.
Debati për nenin 72 nuk mund të mbyllet duke i ndryshuar emrin mbrojtjes që krijohet. Ta quash “mbrojtje ligjore” nuk e bën më pak problematike një dispozitë që vendos pengesa të posaçme për masat e drejtësisë penale. Pyetja nuk është si tingëllon etiketa, por çfarë prodhon norma. A mbrohet institucioni nga presioni i paligjshëm, apo vendoset politika në portën e drejtësisë? Në vlerësimin tim, teksti i depozituar krijon pikërisht këtë rrezik.
Pika e parë ndalon masat shtrënguese që kufizojnë lirinë personale dhe të lëvizjes, si edhe kontrollin personal apo të banesës, për vepra penale që lidhen me ushtrimin e detyrës. Pika e dytë kërkon që prokurori t’i drejtohet Kuvendit për verifikimin e kësaj lidhjeje. Ndërsa pika e tretë parashikon autorizimin e masave kur vepra nuk lidhet me detyrën. Pra, sipas formulimit tekstual, nuk kemi thjesht arrestim me leje parlamentare: për veprat e lidhura me detyrën, mbrojtja është më e fortë.
Pika e katërt lejon vazhdimin e detyrës pa kufizim gjatë shqyrtimit parlamentar, kurse pika e pestë ia nënshtron verifikimin së drejtës së BE-së pas pjesëmarrjes së Bankës në Eurosistem. Të marra së bashku, këto pika krijojnë një regjim të posaçëm procedural. Neni nuk e përjashton përgjithësisht hetimin apo përgjegjësinë penale, por kufizon mjete konkrete të procedimit. Pikërisht ky dallim duhet shpjeguar: mungesa e përjashtimit nga dënimi nuk do të thotë mungesë imuniteti procedural.
Këtu fillon problemi kushtetues, jo thjesht debati politik. Neni 161 garanton ushtrimin e pavarur të politikës monetare dhe rregullon zgjedhjen e guvernatorit, por nuk i njeh atij imunitet nga arrestimi apo kontrolli. Për deputetët, neni 73 e parashikon shprehimisht këtë garanci. Me çfarë baze mund të shtohet me ligj një kategori e re e mbrojtur? Kushtetuta nuk është pengesë teknike që kapërcehet me vota. Edhe shumica e cilësuar miraton ligje brenda saj, jo mbi të.
Ky shqetësim nuk lind sot. Në vendimin nr. 14/2006, Gjykata Kushtetuese ka theksuar se Kushtetuta i përcakton shprehimisht funksionet që gëzojnë imunitet dhe ka rrëzuar dhënien e tij me ligj anëtarëve të KLD-së. Rasti i guvernatorit nuk është identik, por precedenti nuk mund të anashkalohet. Në vlerësimin tim, ai ofron një bazë të fortë për kundërshtimin kushtetues të nenit 72. Një emërtim i ri nuk e zëvendëson bazën kushtetuese që mungon.
Shqetësimi bëhet më i mprehtë kur shohim rolin e Kuvendit. Një organ politik merr përsipër të verifikojë lidhjen e veprës penale me detyrën dhe, përmes këtij verifikimi, ndikon mbi mundësinë e zbatimit të masave procedurale. Rreziku është që vlerësimi të ndikohet nga interesat e shumicës. Kjo nuk provon një ndërhyrje konkrete, por tregon dobësinë e mekanizmit. Si mund të quhet garanci pavarësie një mbrojtje që kalon përmes politikës?
Institucioni duhet mbrojtur edhe nga varësia që mund të krijojë mbrojtësi i tij.
As fjala “Europë” nuk është certifikatë automatike kushtetueshmërie. Në çështjen C?3/20, Gjykata e Drejtësisë e BE-së e lidhi imunitetin me aktet e kryera si anëtar i një organi të Bankes Qendrore Europiane (BQE) dhe përjashtoi korrupsionin, mashtrimin e pastrimin e parave nga kjo cilësi zyrtare. Ky nuk është imunitet për çdo veprim që ka lidhje faktike me detyrën. Standardi europian duhet marrë bashkë me kufijtë e tij, jo të përdoret si etiketë për një zgjidhje vendase të diskutueshme.
Për këtë arsye, sapo të publikohet teksti përfundimtar i miratuar dhe të qartësohet koha hyrjes në fuqi krijohen kushtet për kontrollin kushtetues të dispozitës. Kjo analizë mbështetet në tekstin e depozituar, jo në një kopje përfundimtare të certifikuar. Neni 118 i këtij teksti e lidh hyrjen në fuqi të nenit 72 me ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale. Miratimi dhe zbatueshmëria e menjëhershme nuk janë e njëjta gjë. Vlerësimin përfundimtar detyrues për kushtetutshmërinë e jep Gjykata Kushtetuese, jo polemika publike.
Të jemi të qartë, çështja nuk është emri i guvernatorit të sotëm. Është precedenti që mund t’i shërbejë zyrtarit të nesërm. Nëse çdo institucion e përkthen pavarësinë në mbrojtje të posaçme të drejtuesit, çfarë mbetet nga barazia përpara ligjit? Banka ka nevojë për autoritet profesional, jo për tutelë politike mbi marrëdhënien e guvernatorit me drejtësinë. Qëndrimi me i drejtë mendoj se është: të mbrojmë vendimmarrjen e ligjshme, jo të zgjerojmë privilegjet. Pavarësia pa llogaridhënie nuk e forcon institucionin; rrezikon ta shkëputë atë nga interesi publik./ CNA
Burimi/cna.al/
Leave a Reply