Një vit nga ndarja e tij nga jeta, dhe fjala e tij e parafundit tingëllon ende si një amanet: “Shpresoj që pasi të vdes do ta vlerësojnë saktësisht se kush kam qenë unë.”
Ka njerëz që, kur largohen, lënë pas një boshllëk. Ka të tjerë që, duke u larguar, e zgjerojnë praninë e tyre. Enver Petrovci i përket kësaj të dytës. Një vit pas 22 shtatorit 2025, dita kur skena shqiptare humbi një prej personaliteteve të saj më të veçanta, mungesa e tij nuk është vetëm një dhimbje kujtese; është një mënyrë e re për ta parë veprën, karakterin dhe përmasën e një artisti që gjatë jetës nuk pranoi të ishte thjesht i pëlqyeshëm, por kërkoi të ishte i vërtetë.
Sot, një vit më pas, fjalia që ai kishte thënë shumë kohë përpara vdekjes së tij duket sikur e kishte parandjerë këtë çast:
“Kam kuptuar që tek populli shqiptar, kur dikush vdes atëherë vlerësohet vërtetë kush ka qenë ai njeri. Unë shpresoj që pasi të vdes do ta vlerësojnë saktësisht se kush kam qenë unë.”
Petrovci e tha këtë në një intervistë për emisionin “Voilà” të Top Channel, në janar 2019. Ai shpjegonte se kishte zgjedhur shpesh ta mbante për vete mendimin e tij, duke besuar se jeta dhe mënyra e tij e të jetuarit do të flisnin më shumë se deklaratat.
Sot, pas një viti, kjo fjali nuk tingëllon më si një mendim i hedhur në një intervistë. Ajo është kthyer në një testament të çuditshëm artistik.
Sepse vdekja nuk e krijon madhështinë e njeriut. Ajo vetëm heq zhurmën që e mbulon atë.
Një vit pa të, por jo pa praninë e tij
Enver Petrovci u nda nga jeta më 22 shtator 2025, në moshën 71-vjeçare. Universiteti i Prishtinës, institucioni me të cilin ai lidhi një pjesë të rëndësishme të jetës së tij pedagogjike e artistike, e kujtoi si një nga figurat themelore të Fakultetit të Arteve, ndërsa Fakulteti i Arteve e cilësoi si aktor të përmasave ndërkombëtare dhe profesor të shquar, duke theksuar gjurmët që la në teatër, film dhe arsimin universitar.
Por një artist si Petrovci nuk mund të matet me datën e lindjes dhe atë të vdekjes. Mes tyre qëndron një jetë e tërë e shndërruar në art.
I lindur në Prishtinë më 28 shkurt 1954, ai kreu studimet për aktrim në Prishtinë dhe më pas në Fakultetin e Arteve Dramatike në Beograd. Pas kthimit në Kosovë, u bë pjesë e përpjekjeve për ngritjen e arsimit universitar të aktrimit dhe ishte ndër figurat që iu bashkuan nismës për krijimin e Katedrës së Aktrimit në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Prishtinës. Në vitin 2023, Senati i Universitetit të Prishtinës i dha titullin Profesor Emeritus, me motivacionin për kontributin shumëvjeçar në avancimin e vlerave akademike dhe krijimin e kuadrove të reja në artet skenike.
Ai ishte gjithashtu një nga themeluesit dhe drejtuesit e Teatrit Dodona në Prishtinë, ndërsa më vonë themeloi edhe shkollën private të aktrimit “Actor’s Studio”. Pas luftës në Kosovë, veprimtaria e tij u shtri edhe në krijimin dhe zhvillimin e institucioneve të tjera artistike.
Por institucionet janë vetëm një pjesë e trashëgimisë së tij.
Trashëgimia e vërtetë e Petrovci-t është te njerëzit që e panë në skenë, te studentët që mësuan prej tij, te personazhet që morën frymë përmes tij dhe te ajo mënyrë e veçantë me të cilën ai e shndërronte një rol në një përvojë njerëzore.
Aktori që nuk e luante njeriun, por e kërkonte atë
Petrovci nuk ishte aktor i sipërfaqes.
Ai nuk i afrohej personazhit vetëm për ta interpretuar; i afrohej për ta zbuluar.
Kjo është ndoshta arsyeja pse rolet e tij nuk mbetën thjesht role. Ato u bënë gjurmë të një mënyre të veçantë të kuptuarit të njeriut.
Hamleti, Makbethi, Jul Cezari dhe personazhe të tjera të repertorit klasik shekspirian u bënë pjesë e udhëtimit të tij artistik. Në teatër ai kërkonte konfliktin e brendshëm, atë zonë të padukshme ku njeriu ndahet mes asaj që dëshiron të jetë dhe asaj që është i detyruar të bëhet.
Prandaj tek Petrovci nuk kishte vetëm teknikë aktoriale. Kishte përvojë njerëzore.
Ai e dinte se një vështrim mund të thoshte më shumë se një monolog, se një pauzë mund të kishte më shumë dramë se një shpërthim dhe se heshtja e personazhit shpesh mund të ishte më e zhurmshme se fjala.
Ndoshta këtu qëndron edhe veçantia e tij.
Ai nuk e luante njeriun, përpiqej ta kuptonte.
Dhe aktori që e kupton njeriun, edhe kur vdes, nuk largohet plotësisht nga skena.
Nga skena e madhe te njeriu i zakonshëm
Një nga bukuritë e karrierës së Petrovci-t ishte aftësia për të kaluar nga tragjedia klasike te personazhi i zakonshëm, nga Shakespeare te realiteti i përditshëm shqiptar, pa humbur asnjëherë dinjitetin e interpretimit.
Në filmin “Daja”, të regjisorit Ilir Harxhi, ai interpretoi një tiranas të vjetër dhe u përball me një vështirësi që për të ishte veçanërisht sfiduese: dialektin tiranas.
Vetë Petrovci ka treguar se në fillim kishte hezituar ta pranonte rolin pikërisht për shkak të dialektit. Por këmbëngulja e regjisorit dhe ndihma e kolegëve tiranas e ndihmuan ta përvetësonte atë. Ai tregonte se në fund kolegët e kishin vlerësuar interpretimin e tij si të besueshëm edhe për një tiranas.
Ky episod është më shumë se një kuriozitet nga prapaskena.
Është një metaforë për aktorin.
Petrovci ishte i gatshëm të dilte nga vetja për të hyrë te tjetri.
Dhe ky është thelbi i madh i aktrimit: jo të bëhesh dikush tjetër, por të zbulosh tek vetja mundësinë për të qenë, për një çast, tjetri.
Artisti që nuk pranoi të plakej në shpirt
Edhe jashtë teatrit, Petrovci e ruajti atë liri që e karakterizonte.
Në vitin 2011 ai u bë fitues i sezonit të dytë të “Dancing with the Stars Albania”, së bashku me partneren e tij të kërcimit, Lori Bala.
Mund të dukej si një episod televiziv, por në të vërtetë ishte diçka më shumë: një tjetër dëshmi se ai nuk e konsideronte moshën si një kufi të shpirtit.
Ai mund të hynte në një skenë dramatike, në një film, në një auditor universitar, në një shfaqje televizive apo në një pistë vallëzimi dhe të mbetej i njëjti njeri: kureshtar, sfidues, i gjallë.
Kjo është një cilësi që koha nuk e plaket.
Pedagogu që e kuptonte se arti nuk mësohet vetëm me teknikë
Një artist i madh mund të mbetet vetëm artist.
Një artist i madh që bëhet edhe pedagog fillon të jetojë në breza të tjerë.
Kjo ishte një nga përmasat më të rëndësishme të Enver Petrovci-t.
Ai nuk la pas vetëm role. La nxënës.
Nuk la vetëm shfaqje. La një mënyrë të menduari për aktorin.
Titulli Profesor Emeritus, që Universiteti i Prishtinës ia dha në vitin 2023, ishte në njëfarë mënyre një njohje institucionale e kësaj trashëgimie. Universiteti theksoi se ai kishte dhënë kontribut të gjatë në përgatitjen e kuadrove të reja të arteve skenike dhe se ishte ndër aktorët e parë që iu bashkuan nismës për hapjen e Katedrës së Aktrimit.
Kështu, një pjesë e Enver Petrovci-t vazhdon të jetojë në aktorët që ai ka mësuar.
Dhe ndoshta ky është një nga përkufizimet më të bukura të pavdekësisë: të mos jesh më aty dhe megjithatë të vazhdosh të ndikosh te ata që janë.
Vdekja si pasqyrë e vonuar
Një vit më parë, kur shkrova për ikjen e tij, fjalia e Petrovci-t për vlerësimin pas vdekjes tingëllonte si një profeci e trishtë.
Sot, një vit më pas, ajo duhet të lexohet ndryshe.
Jo si një qortim për ne.
Por si një pyetje.
Pse duhet të presim vdekjen që të kuptojmë jetën?
Pse duartrokitja bëhet më e fuqishme kur skena është zbrazur?
Pse portreti bëhet më i madh kur njeriu nuk mund ta shohë më?
Pse kujtesa bëhet kaq bujare pasi humbim mundësinë për t’ia thënë të gjitha këto fjalë të gjallit?
Petrovci e kishte kuptuar këtë paradoks.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye ai tha atë që tha.
Njeriu gjatë jetës është gjithmonë i rrethuar nga zhurma e kohës së vet: keqkuptime, paragjykime, pritshmëri, moda, interesa, harresa. Pas vdekjes, shumë prej këtyre zhurmave bien. Mbetet vepra.
Mbetet ajo që nuk mund të shtiret.
Mbetet ajo që koha nuk mund ta zhbëjë.
Enver Petrovci nuk është më një datë
22 shtatori 2025 nuk është fundi i Enver Petrovci-t.
Është vetëm data kur trupi i tij pushoi së qeni pjesë e kësaj skene.
Por skena tjetër, ajo e kujtesës, vazhdon.
Atje ai hyn përsëri me një rol.
Pastaj me një tjetër.
Me Hamletin.
Me personazhet e filmave.
Me Dajën.
Me zërin e pedagogut.
Me ironinë.
Me temperamentin.
Me atë prani që nuk kishte nevojë të shpallej.
Dhe me një fjali që sot, pas një viti, na vjen më afër se kurrë:
“Shpresoj që pasi të vdes do ta vlerësojnë saktësisht se kush kam qenë unë.”
Ndoshta sot mund t’i përgjigjemi kësaj fjalie jo me një lavdërim ceremonial, por me një përgjegjësi: ta njohim veprën e tij përtej emocioneve të përvjetorit.
Sepse kujtimi nuk është vetëm të thuash “na mungon”.
Kujtimi është të lexosh, të shohësh, të rikthesh në skenë, të flasësh për veprën, të mësosh prej saj dhe t’ua tregosh brezave të rinj.
Vetëm kështu një artist nuk shndërrohet në fotografi.
Një vit më pas
Sot, kur mbushet një vit nga ikja e Enver Petrovcit, nuk është e nevojshme të themi se ai ishte i madh vetëm sepse nuk është më.
Ai ishte i madh sepse ishte i gjallë.
Sepse punoi.
Sepse kërkoi.
Sepse u përball me skenën.
Sepse e provoi veten.
Sepse mësoi dhe mësoi të tjerët.
Sepse nuk u mjaftua me një emër.
Sepse e jetoi artin si një mënyrë të njohjes së njeriut.
Dhe tani, një vit pas vdekjes, koha po bën atë që ai vetë kishte shpresuar: po na detyron ta shohim më qartë.
Jo vetëm aktorin.
Por njeriun pas aktorit.
Jo vetëm figurën publike.
Por mendjen, pasionin, kryeneçësinë artistike, ndjeshmërinë dhe vetminë e krijuesit.
Jo vetëm duartrokitjet që mori.
Por edhe betejën që qëndronte pas tyre.
Enver Petrovci iku.
Por nuk u largua.
Sepse disa njerëz, kur vdesin, nuk bëhen mungesë.
Bëhen kujtesë.
Dhe disa artistë nuk mbeten në histori sepse historia i ka shkruar.
Mbeten sepse brezat vazhdojnë t’i kërkojnë në veprën e tyre.
Një vit më pas, Enver Petrovci nuk ka nevojë të dalë më në skenë për të na dëshmuar se kush ishte.
Tani është radha jonë të shkojmë te skena ku ai ende jeton.
Të hapim perden.
Të shohim.
Të dëgjojmë.
Dhe, këtë herë, ta vlerësojmë të gjallin që ende jeton në veprën e tij.
Albert Vataj
Burimi/Facebook
Leave a Reply