Shumë mendojnë se gjuha e epirotëve është zhdukur pa lënë gjurmë, sepse shkrimet zyrtare bëheshin në gjuhë diplomatike. Por shkenca e linguistikës ka zbuluar një të vërtetë marramendëse: fjalët e tyre bazë të natyrës jetojnë sot e kësaj dite në gojën tonë!
Uji, Mali dhe Dielli: Si flisnin në të vërtetë Epirotët e Antikitetit?
Nëse do të mund të udhëtonit pas në kohë dhe të zbarkonit në Epirin e Mbretit Pirro, si do t’i dëgjonit njerëzit e thjeshtë të thërrisnin elementet më bazike të jetës? Si i thoshini ata ujit që pinin, malit ku kullotnin bagëtinë apo diellit që u ngrohte ditën?
Gjatë shekujve, një nga paqartësitë më të mëdha historiografike ka qenë gjuha e ditës e epirotëve e ilirëve. Për shkak se dokumentet zyrtare shtetërore e diplomatike në Antikitet shkruheshin në alfabetet dominuese (kryesisht atë grek), gjuha e tyre popullore mbeti pa një literaturë të shkruar.
Por, shkenca e linguistikës krahasuese, arkeologjia dhe leksikografët antikë kanë lënë gjurmë të pashlyeshme. Dhe surpriza këtu është marramendëse: kodi gjuhësor i atyre fjalëve bazë jeton sot e kësaj dite në gojën e shqipfolësve.
1. Dita dhe Dielli: Nga “Deipatros” te Drita e Sotme
Për epirotët, qielli, drita dhe zoti i tyre suprem lidheshin me të njëjtën rrënjë akustike. Në Orakullin e famshëm të Dodonës — zemra fetare e Epirit — perëndia e qiellit thirrej me emërtimin antik Deipatros ose Dius.
Linguistët e mëdhenj (si Norbert Jokl e Eqrem Çabej) kanë provuar se kjo rrënjë autoktone paleoballkanike (Dei / Di) nuk zhdukur kurrë: ajo u shndërrua natyrshëm te fjalët e sotme shqipe Diell dhe Ditë.
2. Mali dhe Guri: Toponimet që nuk u Tjetërsuan
Për dallim nga fushat e Ultësirës Detare, Epiri ishte një krahinë e ashpër malore. Epirotët nuk e huazuan fjalën për malin nga fqinjtë e tyre të jugut.
Mali / Ballë: Rrënja Mal apo Ball (e pranishme te emërtimet antike si Maluntum apo malet Ballaios) është një fosil i gjallë linguistik. Ajo nuk ekziston në asnjë gjuhë tjetër indievropiane me të njëjtin kuptim, përveçse në gjuhën shqipe.
Bardhësia e Majave: Majat e larta mbuluar me borë thirreshin me rrënjën Bardh / Bor. Ky element i lashtë lexohet lehtësisht edhe sot te emri i maleve apo toponimeve të vjetra epirote.
3. Uji dhe Enët e Jetës: “Glosat” e Hesikit
Në shekullin V të erës sonë, leksikografi i njohur antik Hesiki i Aleksandrisë mbajti shënime për fjalët e huaja “jo-helenike” që përdornin popullsitë e veriut.
Mes këtyre shënimeve (të njohura si Glosa):
Epirotët e ilirët fjalës për ujin e rrjedhshëm apo ligatinat i referoheshin me rrënjët Uda / Benda, ndërsa burimeve të pika-pika me rrënjën Dud / Ujë.
Enës së madhe prej druri ku ruhej uji ose vera, epirotët i thoshën Buttis ose Buta — fjala e drejtpërdrejtë që në shqipen e sotme ruhet si But apo Butaje.
4. Buka, Brumërat dhe Kripa
Ushqimi bazë i epirotëve kishte emërtime që e dalloheshin qartë nga Arton-i i polis-eve greke.
Për drithin, miellin e brumosur, ata përdornin rrënjën paleoballkanike Dra / Brena, nga e cila rrjedhin fjalët tona të sotme Brumë dhe Grurë. Po ashtu, kriporet e bregdetit epirot thirreshin me rrënjën Hal / Sal, e cila përmes transformimeve fonetike natyrore të rajonit tonë (s \rightarrow k) i dha shqipes fjalën Kripë.
Përfundim: Një Muze i Gjallë Gjuhësor
Kur sot analizojmë fjalorin bazë të natyrës — Ujin, Malin, Gurin, Bririn, Ditën dhe Diellin — kuptojmë se gjuha shqipe nuk është thjesht një gjuhë moderne e Ballkanit. Ajo funksionon si një arkivë e gjallë akustike, ku ruhet mënyra se si paraardhësit tanë epirotë e ilirë i dhanë emër botës që i rrethonte mijëra vjet më parë
Burimi/Facebook/Archäologie, Antike Geschichte & Kulturen…
Leave a Reply