– Shënime për librin “Ktheja zemrën pranverës” të poetes Armenida Qyqja, redaktor: Prof. dr. Bardhosh Gaçe, korrektor: Albert Habazaj, recenzent: Dëfrim Cani, Sh. B. “Maluka”, Tiranë 2023 –
-Pjesa e tretë dhe e fundit-
Figuracioni letrar në poezinë e Armenida Qyqja, paraqitet i pasur, por njëkohësisht i qartë dhe i natyrshëm. Ai nuk është i ndërlikuar artificialisht; përkundrazi, buron nga përjetimi i drejtpërdrejtë dhe nga lidhja organike me natyrën dhe ndjeshmërinë femërore. I këndon shpirti, shpesh, përmes drithërimit e shpesh përmes rrezatimit që të ngroh… 1. Metafora mbetet figura më shprehëse, pra, më e përdorur. Elementet e natyrës: pranvera, dimri, shiu, dielli, era… shndërrohen në bartës të gjendjeve shpirtërore. Për shembull: (pranvera – rilindje shpirtërore, dimri – ftohtësi emocionale / humbje, shiu – çlirim i brendshëm. Metaforat janë të kuptueshme dhe komunikojnë menjëherë me lexuesin. 2. Personifikimi (gjallërimi i natyrës) mbetet e përdorur me finesë. Natyra në poezinë e saj shpesh merr tipare njerëzore, si: – stinët “flasin”, “kthehen”, “përqafojnë”; – era “troket” apo “rrëfen”… Personifikimi krijon një marrëdhënie intime midis njeriut dhe botës përreth, duke e bërë natyrën pjesë të dialogut emocional – shpirtëror. 3. Simbolika e thjeshtë, por e qëndrueshme. Simbolet nuk janë hermetike. Ato përsëriten dhe ndërtojnë një sistem kuptimor, si: (zemra – qendra e ndjenjës dhe identitetit; drita – shpresë dhe vetëdije; rruga – udhëtim jetësor / kërkim i vetes). Kjo e bën poezinë ta ndjekësh e ta dashurosh… 4. Epitetet lirike dhe ndjesore, si: “erë e butë”, “dritë e brishtë”, “heshtje e thellë”… etj. Këto krijojnë një atmosferë të qetë dhe reflektuese, tipike për lirizmin e poetes. 5. Figura të përsëritjes (anafora, paralelizma). Përsëritja e fjalëve apo strukturave shërben për të thelluar emocionin dhe për të krijuar ritëm, si: rikthimi i fjalëve si “kthehu”, “pranverë”, “zemër”… Kjo i jep poezisë një muzikalitet të brendshëm. 6. Antiteza (kontrastet poetike). Një element i rëndësishëm është kontrasti: a) dimër / pranverë. b) errësirë / dritë. ç) heshtje / zë.
Këto kundërvënie theksojnë procesin e transformimit shpirtëror. Kështu që figuracioni i Armenida Qyqjes karakterizohet nga natyrshmëria dhe qartësia, lidhje e fortë me natyrën, një simbolikë emocionale dhe ekzistenciale, një ton intim dhe komunikues. Armenida në shprehësinë e saj poetike nuk synon të impresionojë me figura të ndërlikuara, por të prekë (dhe prek shpirtin) me figura të sinqerta. Pikërisht kjo e bën figuracionin e saj të fuqishëm: ai është i kuptueshëm, por njëkohësisht mbart thellësi ndjesore dhe reflektuese.
Analizë: poezia “Ty të presin puthjet”.
“Zgjati duart i dashur, pa droje,
Nuk ke çfarë ruan tashmë,
Krisjen e madhe shpirti im ka marrë,
Që kur të dhashë buzëqeshjen e parë…
U shkund bota ime e prej syve
Mijëra thermija kristali derdhi mbi ty,
S’e ndjeve valle ti lumin e tyre,
Gjëmimin që ajrin e fjetur theu?!
Zgjati duart, në to merri puthjet,
Që prej një jete malluar të presin,
Po ikën pa kthim koha, s’do të ketë më as vjeshtë,
Të zhveshura sytë e buzët, pa to do të mbesin…”
Poezia “Ty të presin puthjet” e Armenida Qyqja është një poezi e mbushur me emocione të thella dhe një sens tragjik, ku dashuria dhe humbja ndërthuren në një dialog të ndërlikuar mes subjekteve. Teksti është një reflektim mbi kalimin e kohës dhe humbjen e dashurisë, përmes figurave poetike që shprehën përjetime të thella emocionale, si dhe përpjekjen për të ruajtur një lidhje që po shkëputet. Poezia e Qyqjes bën një përdorim të fuqishëm të metaforës dhe simbolikës natyrore për të shprehur dhimbjen dhe mungesën e dashurisë.
Poezia ka një ton të thellë e ndjerë, por njëkohësisht është dhe e mbushur me një ndjenjë tragjike. Ajo i drejtohet drejtpërdrejt një të dashuri që largohet, duke përdorur një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe thjeshtësisht të pasionuar. Atmosfera që krijohet është e ngarkuar me melankoli dhe një ndjenjë humbjeje të pashmangshme. Po kjo melankoli është e përzier me një dëshirë për rikthim dhe riparim, përmes simbolikës të puthjes dhe e dërgimit të dashurisë që do të mbetet e pa përgjigjur.
Poezia është ndarë në dy strofa të ndara, por të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën përmes ritmit dhe vazhdimësisë emoçionale. E gjitha lëviz në një udhë të pakthyeshme, nga shprehja e dhimbjes së humbjes në pranimin e realitetit të një periudhe që ka mbaruar. Disa nga figurat kryesore të poezisë përfshijnë: Metafora e “krisjes së madhe” në vargun: “Krisjen e madhe shpirti im ka marrë”. Kjo është një metaforë e fuqishme që nënkupton një thyerje të thellë emocionale, një shkatërrim shpirtëror që nuk mund të riparohet. Krisja përfaqëson një ndarje të dhimbshme, një humbje që është kaq e thellë saqë asnjë reagim më pas nuk mund ta riparojë atë. – Simbolika e kristalit dhe thyerjes: Në strofën e dytë, poezia thotë: “Mijëra thermija kristali derdhi mbi ty”. Kristali është një simbol i ndjeshmërisë dhe i brishtësisë së dashurisë, dhe thyerja e tij përshkruan një ndarje të papritur dhe të dhimbshme. Po ashtu, thyerja e kristalit i referohet një ndarjeje që ka pasoja të thella dhe të pashlyeshme, ku çdo përpjekje për të riparuar mund të jetë e kotë. – Metafora e ajrit të fjetur dhe gjëmimi: “Gjemimin që ajrin e fjetur theu”. Ky varg krijon një efekt dramatik dhe përshkruan një lëvizje të fuqishme emoçionale që trondit çdo qelizë të qenies. Ai i referohet një ndryshimi të papritur dhe të dhimbshëm që ka mundur të ndryshojë gjithçka, si një goditje që e shkatërron gjendjen e qetësisë dhe i hap rrugë ndjenjave të mërzitshme dhe të trazuara. – Përsëritja e duarve dhe puthjes: Përsëritja e fjalëve “Zgjati duart…” dhe “Merri puthjet…” e thekson idenë e ndarjes dhe dhënies së dashurisë, por që nuk mund të ndodhë më në një mënyrë të plotë. Po ashtu, këto fjalë japin ndjesinë e një ftesë që është e njëanshme, pasi subjekti lirik po ofron dashurinë dhe puthjen, por nuk e merr përgjigjen që ka shpresuar.
Poezia përdor një simbole të forta për të pasqyruar kalimin e kohës dhe përfundimin e një cikli dashurie. Po ashtu, ajo përdor simbolikën e stinëve, ku ikja e kohës përshkruhet me vargun: “Po ikën pa kthim koha, s’do të ketë më as vjeshtë”. Ky varg tregon një ndarje që është e përjetshme, ku nuk ka më mundësi rikthimi, dhe ku koha është bërë një entitet që ikën përgjithmonë, duke lënë pas vetëm hidhërim dhe mungesë.
Simbolika e vjeshtës (si një periudhë kalimi dhe përfundimi) e shoqëron ngjarjen me një dimension të pakthyeshëm të humbjes. Vjeshta, që është shpesh një simbol i kalimit dhe ndryshimit të natyrës, këtu bëhet një simbol i humbjes së dashurisë dhe mundësisë për një rigjallërim.
Poezia na ofron një pasqyrë të një dhimbjeje të thellë, që është shpërndarë dhe pranuar nga subjekti lirik. Ky është një lloj pranimi i humbjes dhe dhimbjes që vjen me përvojën e dashurisë, që është e bukur, por që shpesh i shoqërohet me dhembjen e ndarjes. “Ty të presin puthjet” është një thirrje e përjetshme për dashuri që do të mbetet gjithmonë e pazbuluar dhe e pashlyer, pavarësisht ndarjes që ka ndodhur.
Poezia “Ty të presin puthjet” është një poezi e fuqishme dhe e ndjeshme, e mbushur me dhimbje dhe dëshirën për një dashuri që është humbur dhe tashmë nuk mund të kthehet. Përdorimi i metaforës, personifikimit dhe simbolikës natyrore e bën poezinë të thellë dhe plot ndjeshmëri, ndërsa kalimi i kohës dhe përfundimi i dashurisë paraqiten me një pasqyrë të qartë e dramatike.
Analizë: poezia “Erë malli”
“Erë malli mbajnë teshat e mia,
Sa herë kthehem nga ti,
Erën, që dot s’e mbyt largësia
E as koha që vidhet në fshehtësi…
Ikin vitet e plaket jeta,
Unë udhëve mbeta, si atëherë, fëmijë,
Mbi pragun tënd përherë shoh ëndrra,
Frymën mbaj tek ti të vij…
Erën tënde më mbajnë teshat,
T’i laj nuk dua, kurrsesi,
Mbi lëkurë t’i ndjej unë puthjet,
Frymën tënde, thellë në mushkëri…”
Poezia “Erë malli” është një nga krijimet më të ndjera të autores, ku përmes një gjuhe të thjeshtë, por të ngarkuar emocionalisht, ndërtohet një univers intim i kujtesës, mungesës dhe dashurisë që mbijeton përtej kohës dhe largësisë. Në qendër të saj qëndron motivi i mallit, i konkretizuar në një mënyrë tepër origjinale: përmes erës.
Figura kryesore poetike është era, e cila nuk paraqitet thjesht si ndjesi shqisore, por si një simbol i fuqishëm i pranisë së të dashurit në mungesë: “Erë malli mbajnë teshat e mia…” Këtu, era bëhet një formë kujtese e gjallë. Ajo ruan kontaktin emocional, sikur të ishte një gjurmë e padukshme e dashurisë. Në këtë mënyrë: – era – kujtesë e trupëzuar, – era – prani në mungesë, – era – lidhje që nuk prishet. Kjo është një metaforë shumë e ndjeshme, sepse lidhet me përjetime reale njerëzore – aroma si kujtim i dikujt të dashur.
Në vargjet: “Erën, që dot s’e mbyt largësia / E as koha që vidhet në fshehtësi…”, autorja krijon një kundërvënie të bukur: 1. nga njëra anë: largësia dhe koha (si forca që zakonisht zbehin ndjenjat). 2. nga ana tjetër: malli dhe kujtesa (që këtu rezultojnë më të forta). Koha përshkruhet si diçka që “vidhet”, pra që ikën pa u ndjerë, por nuk arrin të shuajë ndjenjën. Kjo i jep poezisë një dimension të përjetësisë së dashurisë.
Motivi i fëmijërisë dhe i pritjes. Në strofën e dytë: “Unë udhëve mbeta, si atëherë, fëmijë…”, shfaqet një kthim në gjendjen e fëmijërisë. Ky është një element shumë domethënës, ku dashuria paraqitet si e pastër, e pafajshme dhe subjekti lirik mbetet “në pritje”, i pandryshuar… Po ashtu, pragu është një simbol i rëndësishëm: “Mbi pragun tënd përherë shoh ëndrra…”. Pragu përfaqëson: – kufirin mes largësisë dhe takimit; – vendin e pritjes dhe shpresës. Ëndrra lidhet me dëshirën për rikthim, që ende nuk është realizuar.
Refuzimi i harresës (akt simbolik). Një nga vargjet më të fuqishme është: “T’i laj nuk dua, kurrsesi…”. Ky është një akt simbolik shumë i qartë: 1. larja e rrobave – fshirje e kujtesës dhe 2. refuzimi për t’i larë – ruajtje e dashurisë. Pra, subjekti zgjedh të jetojë me mallin, në vend që ta harrojë. Kjo e bën poezinë shumë njerëzore dhe të sinqertë.
Dimensioni sensual dhe fizik i kujtesës. Në fund: “Mbi lëkurë t’i ndjej unë puthjet, / Frymën tënde, thellë në mushkëri…”, poezia kalon nga kujtesa shpirtërore në një përjetim trupor, ku puthjet ndihen ende në lëkurë dhe fryma e tjetrit përjetohet fizikisht. Kjo e bën dashurinë shumë konkrete, jo abstrakte. Është një dashuri që jeton në trup, jo vetëm në mendje.
“Erë malli” është një poezi që e ndërton gjithë fuqinë e saj mbi një detaj të vogël – aromën – dhe e shndërron atë në një simbol të përjetshëm të dashurisë dhe mungesës. Ajo tregon se ndjenjat e vërteta nuk zhduken as nga koha, as nga largësia, por jetojnë në mënyra të heshtura, në kujtime, në trup, në përditshmëri. Kjo poezi është një dëshmi e qartë e stilit të Armenida Qyqjes: e thjeshtë në shprehje, por e thellë në ndjenjë, ku e përditshmja shndërrohet në poezi dhe malli merr formë të prekshme. E, në këtë vazhdë frymëzimi, lexuesi nuk mund t’i harrojë edhe këto poezi: “Në syrin tim eja dashuri”, “Për dritën që m’i jep syve”, “Veç syri im”, “E dehur në ëndrra dua të vdes”, “Në puthje përhumbur”, “Rrënjë të zënë puthjet”, “Në sytë e tu mbamë”, “Le të bëjmë edhe pak zhurmë”, “Ma thuaj sonte” … etj.
Shkodër, 05.05.2026 (xhahidbushati)
Burimi/Facebook
Leave a Reply