Në Kukësin e viteve 1998-1999, kur kufiri shqiptar u kthye në vijën më të ndjeshme të luftës së Kosovës, Gjeneral Kudusi Lama nuk ishte thjesht një komandant. Ai ishte njeriu mbi të cilin rëndonte detyra për të mbajtur nën kontroll një hapësirë ku lufta, eksodi, UÇK-ja, ushtria shqiptare dhe aleatët ndërkombëtarë takoheshin çdo ditë.
Ka momente kur një karrierë e tërë ushtarake duket sikur është ndërtuar për të të çuar drejt një dite të vetme. Për Gjeneral Kudusi Lamën, ai moment erdhi në Kukës. Pas dekadash shërbimi, studimi dhe ngjitjeje në hierarkinë ushtarake, gjenerali nga Kalisi i Lumës u gjend përballë një realiteti që nuk mund të përballohej vetëm me rregullore dhe urdhra. Përtej kufirit, Kosova ishte në luftë, brenda Shqipërisë, qindra mijëra shqiptar të Kosovës martire kërkonin strehë pasi ishin dëbuar nga shtëpitë e tyre. Kukësi, dikur një qytet i qetë i skajit verilindor, u shndërrua në një pikë ku historia shqiptare po merrte një nga kthesat e saj më dramatike. Në krye të Divizionit të Kukësit, Gjeneral Lama duhej të mendonte si ushtarak, të vepronte si komandant dhe të sillej me peshën e përgjegjësisë që kishte mbi supe një shtet i tërë. Kudusi Lama kishte ardhur në atë detyrë pas një formimi të gjatë profesional. Karriera e tij si oficer kishte nisur në vitin 1972 dhe rruga e shërbimit do ta çonte përmes detyrave të ndryshme komanduese, studimeve të larta ushtarake dhe përgjegjësive gjithnjë e më të mëdha. Doktor i shkencave ushtarake, njohës i artit të komandimit dhe autor i disa veprave mbi çështjet e luftës dhe historisë, ai nuk ishte thjesht një njeri i uniformës. Ishte një ushtarak që e kishte bërë profesionin edhe objekt studimi. Por në Kukës, teoria do të përballej me realitetin. Nuk bëhej më fjalë për skenarë akademish, por për një kufi ku zhurma e artilerisë mund të dëgjohej përtej maleve dhe ku çdo vendim mund të kishte pasoja politike, ushtarake e njerëzore.
Në ato muaj, Divizioni i Kukësit u kthye në një nga strukturat më të rëndësishme ushtarake shqiptare. Përgjegjësia e tij nuk ishte vetëm ruajtja e territorit kombëtar. Në kufirin Shqipëri-Kosovë po krijohej një sistem i tërë komunikimi dhe mbështetjeje ku ndërthureshin strukturat e Ushtrisë Shqiptare, pjesëtarë të UÇK-së, organizimi logjistik dhe prania e aleatëve perëndimorë. Në këtë realitet u shfaq edhe një nga aspektet më të ndjeshme të rolit të Gjeneral Lamës: ai duhej të ruante sovranitetin dhe përgjegjësinë shtetërore të Shqipërisë, ndërsa përballë kishte një luftë që prekte drejtpërdrejt kombin shqiptar. Dëshmitë e njerëzve që kanë qenë pjesë e atyre ngjarjeve flasin për takime, komunikime, kërkesa për mjete e pajisje dhe bashkëpunim të vazhdueshëm me strukturat që vepronin në zonën kufitare. Në këtë kuptim, emri i Gjeneral Lamës u bë pjesë e mekanizmit të jashtëzakonshëm që funksionoi në Kukës gjatë luftës së Kosovës.
Pastaj erdhi Operacioni “Shigjeta”, një prej kapitujve më të debatueshëm dhe më të rëndësishëm të luftimeve në kufirin shqiptaro-kosovar. Përgatitjet për këtë operacion e kthyen zonën e Pashtrikut dhe hapësirën kufitare në një terren ku lëvizjet ushtarake kërkonin koordinim, furnizime dhe informacion. Në dëshmitë e pjesëmarrësve të kohës, Komanda e Divizionit të Kukësit shfaqet si një pikë e rëndësishme e këtyre zhvillimeve. Gjeneral Lama ishte aty, në një pozitë ku duhej të kuptonte jo vetëm hartën ushtarake, por edhe dimensionin politik të çdo veprimi. Shqipëria nuk ishte zyrtarisht palë e drejtpërdrejtë në luftën brenda Kosovës, por territori i saj ishte bërë baza jetike e një pjese të përpjekjes për çlirimin e saj. Ky ishte paradoksi që duhej menaxhuar me maturi, një shtet që duhej të mbronte kufijtë e vet, ndërsa historia e kishte vendosur pikërisht në kufi me një popull që luftonte për ekzistencën dhe lirinë e tij.
Kukësi i asaj kohe ishte gjithashtu vendi ku u takuan shqiptarët me aleatët që do të përcaktonin fatin e luftës. Prania amerikane dhe e strukturave të NATO-s i dha zonës një dimension ndërkombëtar. Në kujtimet dhe dëshmitë e botuara më vonë, Gjeneral Lama del në komunikim me figura të rëndësishme ushtarake amerikane dhe me njerëz të përfshirë drejtpërdrejt në zhvillimet e asaj kohe. Këto kontakte nuk ishin protokollare. Ato lindnin nga nevoja e një terreni ku duhej të komunikohej shpejt dhe qartë. Për një komandant shqiptar, të ndodhur në një zonë kaq të ndjeshme, kjo kërkonte autoritet, njohuri profesionale dhe mbi të gjitha aftësi për të kuptuar se çfarë po ndodhte përtej horizontit të detyrës së ngushtë ushtarake.
Por ndoshta portreti më i vërtetë i një komandanti nuk gjendet gjithmonë në dokumentet zyrtare. Gjendet në kujtesën e njerëzve që kanë qenë pranë tij. Disa prej ish-pjesëtarëve të UÇK-së e kujtojnë Gjeneral Lamën me një afërsi që nuk shpjegohet vetëm me hierarkinë. Për ta, ai ishte komandanti i Kukësit, por edhe një figurë ku mund të trokisje kur nevoja ishte e madhe. Në një kohë lufte, kur njerëzit matin karakterin e tjetrit jo nga fjalët, por nga sjellja në situata të vështira, këto kujtime marrin një peshë të veçantë. Gradat imponojnë respektin e pare, mënyra se si sillesh në ditë të vështira përcakton respektin që mbetet. Pas luftës, Gjeneral Lama nuk zgjodhi heshtjen. Përvoja e tij u kthye në libra, studime dhe dëshmi. Ai shkroi mbi Kosovën, UÇK-në dhe zhvillimet ushtarake shqiptare, duke u përpjekur të fiksonte në letër një periudhë që shumëkush e kishte përjetuar vetëm përmes kaosit të ngjarjeve. Kjo është një tjetër anë e rëndësishme e figurës së tij. Ushtaraku që dikur duhej të merrte vendime në terren u kthye më pas te dokumenti, analiza dhe kujtesa. Sepse një luftë mund të fitohet në terren, por historia e saj fitohet ose humbet në mënyrën se si dokumentohet.
Për këtë arsye, Gjeneral Kudusi Lama nuk mund të kujtohet vetëm si gjenerali i Kukësit. Ai duhet parë në të gjithë rrugëtimin e tij, si djalë i Lumës që zgjodhi uniformën, si oficer që ndërtoi një karrierë të gjatë, si studiues i shkencave ushtarake, si komandant që u përball me një nga momentet më të rënda të historisë sonë moderne dhe si autor që më pas u përpoq të linte dëshminë e vet për atë kohë. Historia nuk u tregua e butë me brezin e tij. I vendosi përballë ndryshimeve të mëdha, pasigurive dhe një lufte që do të përcaktonte fatin e Kosovës.
Dhe kur një ditë historia kërkoi njerëz në kufi, Kudusi Lama ishte aty. Jo në një sallë ku lufta studiohej në hartë, por në Kukës, aty ku ajo kishte ardhur deri te dera e Shqipërisë. Pikërisht aty ku një komandant duhej të ishte më shumë se një mbajtës grade, duhej të ishte i qetë kur të tjerët shqetësoheshin, i matur kur emocionet rrezikonin vendimmarrjen dhe i vendosur kur koha nuk linte hapësirë për hezitim. Kjo është trashëgimia që mbetet nga një karrierë ushtarake, jo vetëm uniforma, jo vetëm yjet në supe dhe jo vetëm dokumentet e arkivit, por vendi ku njeriu qëndroi kur koha e tij e thirri për të dhënë llogari për detyrën ndaj atdheut.
Kukësi ishte ai vend për Gjeneral Kudusi Lamën. Dhe viti 1999 ishte ajo kohë.
Burimi/Facebook/Komuniteti Kuksian
Leave a Reply