Emri “kartel” është më tepër i njohur për kartel ekonomik (psh. kartel nafte) dhe kartel droge (psh. karteli Sinaloa). Në literaturën politike njihet edhe termi “kartel politik”, thuajse i njëjtë në funksionim me kartelin ekonomik, si marrëveshje të fshehta ose të paligjshme midis disa kompanive që teorikisht duhet të jenë konkurrente, por që bashkohen për të manipuluar tregun, për të rritur fitimin dhe për të shmangur konkurrencën e lirë.Në thelb e njëjta gjë ndodh edhe në tregun politik dhe rasti i Shqipërisë është tipik kartel politik PS–PD, ndoshta që me krijimin si parti me bekimin e diktatorit të fundit Alia, gjë e cila u duk qartë sidomos pas vitit 2002 me marrëveshjen Nano–Berisha, Rama–Berisha për kodin zgjedhor, Rama–Basha 2017 e deri në ditët tona, kur një qeveri e kapur nga drejtësia në vjedhje galopante nuk goditet frontalisht me të gjitha mjetet, por shkohet përsëri në diskutime për një ligj të ri zgjedhor të përbashkët.
Edhe ChatGPT e konfirmon si më poshtë:
Çfarë është karteli politik
“Karteli politik është një term që përdoret në shkencat politike për të përshkruar një situatë ku partitë politike kryesore, ndonëse formalisht rivale, bashkëpunojnë në mënyrë të tërthortë për të ruajtur pushtetin, për të kufizuar konkurrencën dhe për të kontrolluar institucionet në mënyrë të përbashkët. Ai nuk është “kartel” në kuptimin juridik ekonomik, por një sjellje politike.
Një kartel politik krijohet kur partitë kryesore:
* Mbrojnë interesat e tyre të përbashkëta dhe jo domosdoshmërisht interesat e publikut.
* Reduktojnë konkurrencën reale politike, duke e bërë sistemin më të mbyllur për parti të reja.
* Përdorin burimet e shtetit (financime, administratë, media publike) për të forcuar pozitën e tyre.
* Ndajnë pushtetin në mënyrë të heshtur, edhe kur janë formalisht kundërshtare.
Ky fenomen është përshkruar nga politologët Richard Katz dhe Peter Mair në teorinë e tyre të “partive-kartel”.
Si funksionon karteli politik
Zakonisht ndodh përmes:
1. Kontrollit institucional
Partitë e mëdha ndikojnë:
* komisionet zgjedhore,
* rregullat e financimit të partive,
* ndarjen e mandateve,
* ndryshimet kushtetuese.
2. Rregullave zgjedhore që u japin avantazh
P.sh. pragje të larta, formula që favorizojnë partitë e mëdha, financime shtetërore të pabarabarta.
3. Rotacion i kontrolluar i pushtetit
Edhe kur ndodh rotacion, partitë ruajnë të njëjtat struktura të interesit, të njëjtët klientelistë dhe të njëjtat mënyra administrimi.
4. Përdorimi i shtetit për mbajtjen e pushtetit
Punësimet partiake, tenderat, monopoli i informacionit, presioni mbi median, kapja e administratës.
Ku shfaqet në Shqipëri
Shqipëria konsiderohet shpesh shembull tipik i sistemit të partive-kartel për shkak të:
1. Marrëveshjeve të mëdha mes partive kryesore
* Marrëveshja Rama–Basha (2017), ku partitë ranë dakord për ndarje institucionesh dhe poste.
* Marrëveshje të mëparshme PS–PD për ndarjen e KQZ, bordeve, komisioneve parlamentare.
2. Ndryshime të përbashkëta të rregullave zgjedhore
Ndryshimet kushtetuese të 2008 që forcuan partitë e mëdha dhe dobësuan partitë e vogla.
3. Financimet dhe kontrolli i fushatave
Partitë kryesore marrin financim publik, akses në media dhe strukturat e shtetit, gjë që partitë e vogla nuk e përballojnë dot.
4. Ndikimi i partive në administratë dhe zgjedhje
Largimet masive kur ndërrohet pushteti, punësimet partiake, politizimi i institucioneve.
Pra, Shqipëria shfaq gjithçka nga tiparet e kartelizimit politik.
Si mund të goditet karteli politik në Shqipëri
Karteli politik përbën një strukturë të konsoliduar bashkëpunimi informal mes partive politike dominuese, segmenteve të administratës publike dhe aktorëve ekonomikë, me synim ruajtjen e pushtetit përmes kontrollit të burimeve institucionale, ekonomike dhe komunikative. Goditja e tij kërkon reforma shumë-dimensionale, që prekin arkitekturën institucionale dhe kulturën politike.
1. Nëpërmjet forcimit të institucioneve të pavarura
* Rritje e autonomisë buxhetore.
* Emërime meritokratike.
* Mekanizma kundër kapjes së shtetit.
2. Transparencë radikale në financimin e partive politike
* Publikim në kohë reale i donacioneve.
* Auditim i pavarur ndërkombëtar.
* Ndalim kontratash publike për kompani që financojnë partitë.
3. Reformë e thellë zgjedhore
* Hapje reale e listave zgjedhore.
* Rishikim i pragut elektoral.
* Financim më i drejtë për partitë e vogla.
4. Forcimi i shoqërisë civile dhe medias së pavarur
* Fond për media të pavarura.
* Mbrojtje ligjore për gazetarët.
* Transparencë mbi pronësinë e mediave.
5. Depolitizimi i administratës publike
* Procedura të reja punësimi.
* Sanksione për ndërhyrje politike.
* Rotacion i detyruar në poste të ndjeshme.
6. Transparencë dhe kufizime në prokurimet publike
* Platformë e hapur e kontratave.
* Ndalim i kompanive të lidhura politikisht.
* Hetim automatik i kontratave të rrezikshme.
7. Përfshirja e aktorëve ndërkombëtarë
* Vlerësime periodike të kapjes së shtetit.
* Rekomandime të detyrueshme.
* Kushtëzim i asistencës financiare.
8. Rritja e konkurrencës politike dhe rotacionit
* Mundësi për kandidatë të pavarur.
* Primare të detyrueshme.
* Kufizime për afatet e kryetarëve.
9. Edukim politik dhe kulturë demokratike
* Programe edukimi qytetar.
* Mbështetje për organizatat rinore.
* Debate publike të strukturuara.
Në kushtet tona, nga 9 mekanizma, funksionojnë pjesërisht vetëm dy: SPAK dhe GJKKO nga pika e parë (institucionet e forta), dhe presioni ndërkombëtar.
Nga pikat e mbetura, ajo që mund e duhet të bëhet nga ne patriotët shqiptarë, dhe që është realisht në dorën tonë sot, janë tre pika:
1. Qoftë edhe një media e cila nuk influencohet asnjë cent nga karteli PS–PD dhe satelitët e tyre partiakë e ku mblidhen, diskutojne, frymezojne e rrjetezohen patriotet, sovranistet, intelektualet e pavarur, aktivistet shoqerore, biznesi i ndershem, grupet e interesit te goditura nga kjo qeveri, etj.
2. Kerkesa e domosdoshme per ligj zgjedhor demokratik.
3. Qoftë edhe vetëm një subjekt politik ose front i ri opozitar, i aftë të thyejë kartelin me konkurence politike dhe të hapë rrugën për një demokraci të re në atdheun tonë.
Burimi/Facebook
Leave a Reply