Kujtim Hajdari – POETI-PËRKTHYES: MIDIS DY GJUHËVE DHE DY VIZIONEVE

Me kerkesen dhe te disa miqve po sjell me poshte dhe ne shqip nje diskutim qe kam mbajtur ne nje nga kurset e kualifikimit, qe besoj se eshte me interes sidomos per ata qe merren me letersi.***
Përgatitur nga Kujtim Hajdari
POETI-PËRKTHYES: MIDIS DY GJUHËVE DHE DY VIZIONEVE
Si përkthimi mund të bëhet një akt krijimi që i jep jetë të re një teksti
Përkthimi shpesh shihet si një urë midis gjuhëve—një ripërtërim i saktë i një teksti në një tjetër. Por kur poetët marrin rolin e përkthyesit, ndodh diçka më e thellë: vepra e përkthimit bëhet një ripërfytyrim krijues, një bisedë midis dy vizioneve artistike. Poet-përkthyesi nuk transferon thjesht fjalë; ato jetojnë brenda tekstit origjinal, i riformojnë ritmet e tij dhe e sjellin atë në jetë në një gjuhë tjetër.
Perspektiva e Dyfishtë e Poetit-Përkthyes
Ndryshe nga përkthyesit teknikë ose thjesht gjuhësorë, poet-përkthyesit i qasen punës së tyre me një ndërgjegjësim të dyfishtë. Ata duhet të jenë jashtëzakonisht të ndjeshëm ndaj ritmeve, paqartësive dhe nuancave kulturore të gjuhës burimore dhe asaj të destinacionit. Kjo kërkon më shumë se aftësi gjuhësore; kërkon edhe intuitë poetike.
*
Le të shohim për shembull Robert Bly, (!926 – 2021), një poet, autor dhe përkthyes amerikan i cili përktheu Elegji të Duino nga Rainer Maria Rilke në anglisht. Bly nuk kopjoi thjesht gjermanishten e Rilkes; ai e riprodhoi fuqinë emocionale të saj në një mënyrë që rezononte me audiencën angleze. Përkthimet e tij, në thelb, janë poezi të reja—të krijuara nga Rilke, por të modeluara nga ndjeshmëria poetike e Bly-t.
(Rainer Maria Rilke (1875–1926) was an Austrian poet and novelist who is widely regarded as one of the most significant voices in German literature.)
Po sjell më poshtë disa fragmente nga elegjia e parë e përkthyer nga Robert Bly prej gjermanishtes.
The First Elegy (Translated by Robert Bly from German)
(Fragment)
Who, if I cried out, would hear me among the angels’
hierarchies? and even if one of them pressed me
suddenly against his heart: I would be consumed
in that overwhelming existence. For beauty is nothing
but the beginning of terror, which we still are just able to endure,
and we are so awed because it serenely disdains
to annihilate us. Every angel is terrifying.
And so I hold myself back and swallow the call-note
of my dark sobbing. Ah, whom can we ever turn to
in our need? Not angels, not humans,
and already the knowing animals are aware
that we are not really at home in
our interpreted world. There remains perhaps
some tree on a slope, to be looked at day after day,
there remains for us yesterday’s street
and the coddled loyalty of a habit
that liked it here, lingered, and never left.
*
Në mënyrë të ngjashme, përkthimet e Anne Carson për Safon
(Carson është një poetë, eseiste, përkthyese dhe profesor i klasikëve me famë të lartë kanadeze, e njohur për veprat e saj novatore dhe që sfidojnë zhanret. E lindur më 21 qershor 1950 në Toronto, ajo kombinon studimin e klasikeve me eksperimentimin letrar bashkëkohor, shpesh duke bashkuar poezi, prozë dhe elemente vizuale.)
Përkthimet e saja janë një përzierje e studimeve akademike me zgjuarsinë poetike. Ajo nuk i shmang boshllëqeve në fragmentet e lashta; përkundrazi, i përqafon ato, duke e lejuar zërin e saj të mbushë heshtjet në mënyra që ndihen njëkohësisht të lashta dhe moderne.
Le të shikojmë dy fragmente të përkthimit nga ”Ode to Aphrodite” të Safos:
(Sappho ‘c. 620 – c. 570 BCE’ një poete lirike e antikitetit Grek.)
Një prej poemave më të plota ”A prayer to the Goddess of Love”
Fragmenti i parë:
[…]
you with pain and fret, Aphrodite,
deathless daughter of Zeus, weaver of wiles,
I beg you
do not break my spirit,
O queen,
with agony or anguish
but come to me now
[…]
Fragment 16 (“Some men say an army of horsemen”)
(A meditation on desire and beauty.)
Some men say an army of horsemen,
some of the footsoldiers, some of the ships,
is the fairest thing on the black earth,
but I say it is what one loves.
*
Një figurë tjetër e rëndësishme në peizazhin e përkthimit poetik bashkëkohor është Maria Liuzzo, një poeteshë dhe përkthyese italiane. Puna e saj spikat për aftësinë për të kombinuar ndjeshmërinë poetike me rigorozitetin filologjik, duke i dhënë një jetë të re teksteve origjinale pa tradhtuar essencën e tyre. Përkthimet e saj demonstrojnë se si zëri i një poeti mund të angazhohet në dialog me kultura të ndryshme, duke krijuar një urë midis gjuhës, emocionit dhe imagjinatës. Në veçanti, Liuzzo ka punuar me tekste nga poetë modernë dhe klasikë, duke treguar se përkthimi mund të jetë njëherësh besnik dhe krijues. Qasja e saj ofron një perspektivë unike mbi rolin e poetit-përkthyes në botën bashkëkohore.
*
Përkthimi si Transkrijim
Termi “transkrijim” (një përzierje e përkthimit dhe krijimit) kap atë që bëjnë poet-përkthyesit. Ata nuk janë të lidhur nga besnikëri e ngushtë ndaj origjinalit; në vend të kësaj, synojnë të kapin frymën e tij në një kontekst të ri gjuhësor dhe kulturor.
Për shembull:
Ezra Pound (1885–1972) Poet amerikan me influencë dhe figurë e letërsisë që mbështeti dhe përkrahu lëvizjen moderniste.
Në vëllimin poetik ”Cathay” (përkthime të poezisë kineze) mund të mos kenë qenë të sakta nga ana gjuhësore, por i prezantuan lexuesit anglezë bukurinë e vargjeve klasike kineze në një mënyrë të freskët dhe të gjallë.
Octavio Paz,
(1914–1998) ishte nje poet, perkthyes eseist dhe diplomat i njohur si nje nga figurat më të rëndësishmete shekullit njëzet
Në përkthimet nga frëngjishtja, anglishtja dhe gjuhët indigene meksikane, shpesh rishkruante nga e para poemat, duke argumentuar se një përkthim duhet të jetë një origjinal i ri.
Sfidat dhe shpërblimet e përkthimit krijues
Kjo qasje nuk është pa kontroverse. Disa argumentojnë se shumë liri krijuese e shtrembërojnë origjinalin. Por poet-përkthyes si William Stanley Merwin [(1927 – 2019) një poet, perkthyes i mirenjohur Amerikan, përkthyes i Nerudas dhe Mandelshtamit] e mbrojnë metodën e tyre, duke insistuar se një përkthim duhet të funksionojë si poezi para së gjithash. Një përkthim fjalë-për-fjalë mund të jetë i saktë, por nëse i mungon vitaliteti, nuk e nderon vërtetë origjinalin.
Përfundim: Një jetë e re për poezinë
Përkthimet e mëdha poetike nuk janë kopje—ato janë rilindje. Poet-përkthyesi qëndron në kryqëzimin e dy gjuhëve, dy kulturave dhe dy vizioneve artistike, duke i endur ato në diçka krejtësisht të re. Në këtë mënyrë, përkthimi bëhet jo thjesht ruajtje, por krijim, duke siguruar që një poezi vazhdon të marrë frymë, të evoluojë dhe të flasë përtej kufijve dhe kohës.
Siç tha dikur Borges: “Origjinali është jobesnik ndaj përkthimit.” Në duart e një poeti-përkthyesi, një tekst nuk humbet—ai rilind.
Nga Kujtim Hajdari
——————————————————————————
PREPARED BY KUJTIM HAJDARI
The Poet-Translator: Between Two Languages and Two Visions
How Translation Can Become an Act of Creation That Breathes New Life into a Text
Translation is often viewed as a bridge between languages—an accurate rendering of one text into another. But when poets undertake the role of translator, something deeper happens: the act of translation becomes a creative reimagining, a conversation between two artistic visions. The poet-translator doesn’t just transfer words; they inhabit the original text, reshape its rhythm, and bring it to life in a different language.
– The Dual Perspective of the Poet-Translator
Unlike technical or purely linguistic translators, poet-translators approach their work with a dual awareness. They must be highly sensitive to the rhythms, ambiguities, and cultural tones of both the source and target languages. This requires more than linguistic skill; it demands poetic intuition.
Let’s see, for example, Robert Bly (1926–2021), an influential American poet, author, and translator who translated Rainer Maria Rilke’s Duino Elegies into English.
Bly didn’t just replicate Rilke’s German; he recreated its emotional power in a way that resonated with English-speaking audiences. His translations are, in essence, new poems—lifted from Rilke but shaped by Bly’s own poetic sensibility into English..
(Rainer Maria Rilke (1875–1926) was an Austrian poet and novelist who is widely regarded as one of the most significant voices in German literature.)
I bring some fragments that follow from
The First Elegy (Translated by Robert Bly from German)
(Fragment)
Who, if I cried out, would hear me among the angels’
hierarchies? and even if one of them pressed me
suddenly against his heart: I would be consumed
in that overwhelming existence. For beauty is nothing
but the beginning of terror, which we still are just able to endure,
and we are so awed because it serenely disdains
to annihilate us. Every angel is terrifying.
And so I hold myself back and swallow the call-note
of my dark sobbing. Ah, whom can we ever turn to
in our need? Not angels, not humans,
and already the knowing animals are aware
that we are not really at home in
our interpreted world. There remains perhaps
some tree on a slope, to be looked at day after day,
there remains for us yesterday’s street
and the coddled loyalty of a habit
that liked it here, lingered, and never left.
*
Similar to Bly, Canadian poetess Anne Carson’s translations of Sappho
(Carson is a highly acclaimed Canadian poet, essayist, translator, and professor of classics, known for her innovative and genre-defying work. Born on June 21, 1950, in Toronto, she combines classical scholarship with contemporary literary experimentation, often blending poetry, prose, and visual elements.)
These translations are a mix of scholarly accuracy and poetic ingenuity. She doesn’t shy away from gaps in the ancient fragments; instead, she embraces them, allowing her own voice to fill the silences in ways that feel both ancient and modern.
Look at two fragments of translations:
Fragment 1 (The “Ode to Aphrodite” by Sappho)
(Sappho (c. 620 – c. 570 BCE) was an ancient Greek lyric poet. She is one of the greatest poets of antiquity.)
(One of Sappho’s most complete poems, a prayer to the goddess of love.)
[…]
you with pain and fret, Aphrodite,
deathless daughter of Zeus, weaver of wiles,
I beg you
do not break my spirit,
O queen,
with agony or anguish
but come to me now
[…]
Fragment 16 (“Some men say an army of horsemen”)
(A meditation on desire and beauty.)
Some men say an army of horsemen,
some of the footsoldiers, some of the ships,
is the fairest thing on the black earth,
but I say it is what one loves.
*
Another significant figure in the landscape of contemporary poetic translation is Maria Liuzzo, an Italian poet and translator. Her work stands out for the ability to combine poetic sensitivity with philological rigor, giving new life to original texts without betraying their essence. Her translations demonstrate how a poet’s voice can engage in dialogue with different cultures, creating a bridge between language, emotion, and imagination. In particular, Liuzzo has worked on texts by both modern and classical poets, demonstrating that translation can be both faithful and creative. Her approach offers a unique perspective on the role of the poet-translator in the contemporary world.
*
– Translation as Transcreation
The term “transcreation” (a blend of translation and creation) captures what poet-translators do. They aren’t bound by strict fidelity to the original; instead, they aim to capture its spirit in a new linguistic and cultural setting: adapting the structure of phrases with syntactic form, idioms, and phrasal-logical compositions, mythological figures, and finding words that better match the semantic content into the new language, so the poem resembles as if written in the language of translation.
For example:
– Ezra Pound (1885–1972) was an influential American poet, critic, and literary figure associated with the modernist movement.
In the poetic volume ”Cathay” (translations of Chinese poetry) may not have been linguistically precise, but they introduced English readers to the beauty of classical Chinese verse in a way that felt fresh and vibrant.
– Octavio Paz, (1914–1998) was a renowned Mexican poet, translator, essayist, and diplomat, widely recognized as one of the most significant literary figures of the 20th century.
In his translations from French, English, and indigenous Mexican languages often rewrote poems entirely, arguing that a translation should be a new original.
*
– The Challenges and Rewards of Creative Translation
This approach isn’t without controversy. Some argue that too much creative freedom distorts the original. However, poet-translators like William Stanley Merwin (1927-2019), an American poet, translator, and environmentalist, who has translated Neruda and Mandelstam, defend their method, insisting that a translation should function as a poem first. A word-for-word translation may be accurate, but if it lacks vitality, it doesn’t truly honor the original.
– A Second Life for the Poem
Great poetic translations aren’t copies—they’re rebirths. The poet-translator stands at the crossroads of:
two languages,
two cultures, and
two artistic visions, weaving them into something entirely new.
In this way, translation becomes not just preservation but creation, ensuring a poem continues to breathe, evolve, and speak across time and borders.
As Borges once said: “The original is unfaithful to the translation.” In the hands of a poet-translator, a text isn’t lost—it’s reborn.
By Kujtim Hajdari

Burimi/Facebook