FORMA E EMRIT TË ODISEUT NË ITALI (ULIKS) TREGON SE U SOLL ATY NGA FISET ILIRE DHE JO NGA EPIKA HOMERIKE. VARRET ILIRE TË TREBENISHTËS, NJËSOJ ME VARRET E MIKENËS; KULTET E MESAP-POSEIDONIT, DIOSKURËVE, ARTEMISËS TREGOJNË SE ILIRËT RUANIN NJË KULTURË ARKAIKE, PARAGREKELegjenda e Eneas në Itali, siç është treguar së fundmi, kaloi nëpër shumë faza. Së bashku me emigrantët elimë nga Azia e Vogël, heroi mbërriti fillimisht në Siçili dhe prej andej u drejtua në veri, drejt Romës. Gjurmët e këtij udhëtimi mund të dallohen ende nga fakti se personazhe të së njëjtit cikël legjendar janë të vendosur përgjatë bregdetit perëndimor të Italisë (Palaemoni, Miseni dhe Caieta). Kjo ndodhi gjatë shekullit V.
Edhe më e hershme ishte shfaqja e Odiseut në Itali. Edhe në Romë, Odiseu është një figurë e hershme. Aq më domethënës është fakti se ai nuk mund të ketë mbërritur atje përmes epikës homerike. Forma e emrit të tij, Uliks, tregon se ndërmjetësit mund të kenë qenë Mesapët dhe, me siguri, fiset ilire. Vendbanimet e tyre ndodheshin në afërsi të menjëhershme të vendlindjes së Odiseut.
Pamja bëhet edhe më e plotë nëse shtojmë se ndikimet greke nuk erdhën vetëm nga jugu i gadishullit, por edhe nga skaji verilindor, përsëri nëpërmjet ndërmjetësimit të ilirëve. Kjo çështje ndoshta ende nuk është pjekur plotësisht për diskutim. Megjithatë, lidhja e ngushtë dhe e lashtë ndërmjet ilirëve të Ballkanit dhe fiseve greke që depërtonin nga veriu në territoret e tyre, problemet e shumta që lidhen me gjetjet arkeologjike të Trebenishtit, si edhe shumë të dhëna të ngjashme, ofrojnë tashmë mjaft arsye për reflektim.
Veçanërisht për kultin italian të Dionisit, duket se në të ardhmen mund të hidhet shumë dritë e re pikërisht nga ky drejtim; po kështu edhe kulti i binjakëve qiellorë, bijve të Zeusit, Dioskurëve, mund të kuptohet më mirë nëpërmjet këtij burimi.
Ky kult, një nga kultet e huaja më të hershme në Itali, i cili shfaqet në Romë (në mos që në kohën e kalendarit më të hershëm, të paktën menjëherë pas tij), jo vetëm që është i përhapur gjerësisht, por pëson edhe një transformim tepër të veçantë. Kudo ndeshim dy hyjnitë, ose me emrat e tyre individualë, ose si bij të Zeusit (pelignisht: ioviois puclois; marsisht: iouies pucles; etruskisht: tinas cliniiar), ose, në formën karakteristike romake, si Castores. Kudo pranë tyre gjendet edhe një hyjni femërore.
Prejardhja e këtij kulti nga jugu grek, sidomos nga Tarenti, është vërtetuar prej kohësh. Megjithatë, nuk është vënë re se edhe në verilindje, në Nesazio, qendra e kulturës istriane të Castellier-ëve, janë zbuluar paraqitje shumë arkaike të së njëjtave hyjni (sërish të shoqëruara me një figurë femërore).
Forma e tyre itifalike është një veçori që tregon menjëherë një origjinë ilire. Kështu, Dioskurët duket se kanë mbërritur në Itali jo vetëm nga metropoli dorik i jugut, por edhe nga drejtimi krejt i kundërt, duke kaluar përmes Timavusit, nga hapësira ilire.
Vëmendje të veçantë meriton Mesapi ose Metabi, i cili shfaqet si figurë heroike ose hyjnore në Italinë qendrore dhe jugore. Në këtë cilësi ai i përket rrethit mitologjik të Poseidonit; në të vërtetë, fillimisht ai mund të ketë qenë vetë perëndia. Edhe forma e emrit tregon se ai nuk u mor drejtpërdrejt nga tradita greke në formën e tij origjinale, por mbërriti në Itali nëpërmjet ndërmjetësimit të ilirëve.
Por ekziston edhe një veçori tjetër. Në mitin e Mesapit nuk shfaqet figura klasike e Poseidonit. Ai paraqitet më tepër si forma më e lashtë, “bashkëshorti i tokës”; në trajtën e hamshorit ai ndërzehet me Nënën Tokë, e cila paraqitet si pelë. Kështu, jashtë Greqisë u ruajt një element shumë i lashtë i këtij miti, të cilin vetë Greqia e kishte harruar prej kohësh.
Është me rëndësi të madhe që pikërisht në një mjedis ilir konteksti tregon se aty është ruajtur një formë jashtëzakonisht e lashtë e paraqitjes së hyjnores. Është dëshmuar tashmë se lidhjet gjuhësore ndërmjet ilirëve dhe grekëve shtrihen deri në një periudhë shumë të hershme. Kësaj i janë shtuar edhe zbulimet e Trebenishtit, pranë Liqenit të Ohrit. Ato kanë nxjerrë në dritë varret e një aristokracie vendëse, të cilat edhe në shekullin VI p.e.s. vazhdonin të ndërtoheshin sipas modelit të varreve mikenase të tipit “Schacht” (varre me gropë vertikale).
Edhe të vdekurit mbanin maska të arta si ato të Mikenës. Ky fenomen është interpretuar me të drejtë si dëshmi se në vendlindjen fillestare të emigrantëve mikenas [pra, Iliri – shënim i përkthyesit] ky zakon kishte vazhduar të ruhej edhe në një kohë kur në Greqinë vetë ai kishte kohë që ishte zhdukur. Kemi këtu një ruajtje të fazave dhe kushteve më të hershme, ashtu siç e pamë në rastin e Mesap–Poseidonit.
Nga ky këndvështrim, një fakt tjetër nuk na habit më. Artemida u pranua në Itali që në një periudhë të hershme. Kjo vërtetohet jo vetëm nga paraqitja e saj shumë e lashtë si “Mbretëresha e Kafshëve”, por edhe nga prania e bashkëshortit të saj mashkull, gjë që në botën greke përbën një tipar qartësisht arkaik.
Për vendin prej nga erdhi perëndesha, vetë forma e emrit të saj jep një tregues të pagabueshëm. Forma më e vjetër e njohur (etruskisht: artimite), me vokalizimin e saj kaq të ndryshëm nga greqishtja e zakonshme, tregon drejtimin e Azisë së Vogël (lidisht: artimuś; Ἀρτιμμης si emër vetjak).
Nuk ishte figura e ndritur e poemave homerike ajo që u shfaq e para në Perëndim, por perëndesha e lashtë paragreke. Ajo ende nuk ishte shndërruar në virgjëreshën gjahtare, mbretëreshën e natyrës së paprekur dhe të lirë. Në veprat më të hershme artistike ajo shfaqet si një fuqi demonike.
E pamëshirshme dhe mizore, kërcënuese dhe sjellëse e shkatërrimit, ajo nuk ndryshon shumë nga Hyjnesha Nënë e Azisë së Vogël dhe, njësoj si ajo, paraqitet si zonjë dhe zbutëse e kafshëve.
Shqyrtimi i kësaj figure hyjnore na rikthen edhe një herë në fazën e fesë “parahomerike”, një fazë në të cilën koncepti i hyjnores ende nuk ishte ngritur mbi kushtet e botës përreth të Egjeut dhe Lindjes, ku forma karakteristike greke e këtij koncepti ende nuk ishte shfaqur. I njëjti përfundim vlen edhe për artin e skulpturës.
FB:@Thënie për shqiptarët
__________
Titulli: A History Of Roman Religion
Autori: Franz Altheim
Përkthyesi: Mattingly
Botuesi: Methuen And Co. Ltd. London
Burimi/Facebook/Thënie për shqiptarët
Leave a Reply