Në momentin kur Rusia po zhvillon brutalisht luftë në Ukrainë, dhe Beogradi ende e trajton Kosovën si një “gabim të përkohshëm të historisë”, një skenë nga Mitrovica e para më shumë se një shekulli tingëllon rrezikshëm e njohur. Konsulli rus Grigory Stepanoviç Shçerbina, sapo kishte mbërritur në fushëbetejën ballkanike të interesave të Fuqive të Mëdha, dhe sipas raportimeve kishte deklaruar se “Mitrovica është kryqëzimi i interesave të shqiptarëve dhe Perëndimit, dhe se këtu duhet të fillojë lufta për Kosovën”.
Ai përfundoi në arkivol. Dhe pikërisht në Mitrovicë, qytetin që e imagjinonte si vijën e nisjes së “luftës për Kosovën”, vizioni i tij u refuzua haptazi nga të njëjtët aktorë lokalë që imagjinata ruse dhe ajo e Serbisë së Madhe i paraqiste atëherë si problem që duhej të “qetësohej”, “përmbytur” ose “riedukuar”.
Ky atentat i harruar i vitit 1903 sot duket si një projekt pilot i hershëm i të njëjtit model që Kremlini dhe një pjesë e elitës politike në Beograd po përdorin në shekullin XXI: Rusia shpallet mbrojtëse e “serbëve të rrezikuar”, ndërsa Kosova përdoret si poligon ku testohet narrativa e “luftës së drejtë kundër Perëndimit” nga “Serbia e Vjetër” e deri te Donbasi.
Historia si manual: kush ishte Shçerbina
Grigory Shçerbina ishte diplomat rus me prejardhje ukrainase, i specializuar në çështjet ballkanike. Në shërbim të Ministrisë së Jashtme të Perandorisë, përmes Shkodrës dhe stacioneve të tjera, u profilizua si njeri për “çështjet orientale” një eufemizëm për një detyrë ku Rusia ndërthurte fenë, nacionalizmin sllav dhe gjeopolitikën perandorake.
Në fund të vitit 1902 Rusia hap konsullatën e parë në Mitrovicë, atëherë pjesë e Vilajetit të Kosovës në Perandorinë Osmane. Shçerbina mbërrin në janar 1903 me detyrë të qartë: të mbikëqyrë shqiptarët, të mbrojë dhe inkurajojë serbët lokalë, dhe t’i ofrojë Moskës një pikë ndikimi në një zonë ku kryqëzoheshin interesat ruse, austro-hungareze dhe osmane. Jo thjesht të vëzhgonte, por të ndikonte.
Shkrimet e bashkëkohësve përshkruajnë se si ai i ndante shqiptarët në “të mirë” dhe “të këqij”: fshatarë myslimanë me të cilët “kishte përkënaqësi” dhe tregtarë e zejtarë katolikë që i konsideronte veçanërisht të rrezikshëm, sepse ishin të lidhur me Austro-Hungarinë dhe qytetet. Në këtë ndarje shihet qartë kodi i qasjes ruse: të bindurit shpërblehen, ata me lidhje me Perëndimin demonizohen.
Ndërkohë, mitologjia e Serbisë së Madhe për “Serbinë e Vjetër” ishte tashmë në qarkullim të gjerë. Intektualë serbë si Jovan Cvijić dhe diplomatët rusë i përforconin njëri-tjetrit narrativën se Kosova ishte sfera natyrore e interesit serb dhe rus, ndërsa shqiptarët vetëm një pengesë statistikore në hartën e zgjerimit të ardhshëm.
Mitrovica u rebelua kundër konsullatës ruse
Por Mitrovica thjesht nuk pranoi një skenar të tillë.
Në verën e vitit 1902 qindra shqiptarë u mblodhën në xhaminë e Mitrovicës për të diskutuar se si ta pengonin hapjen e konsullatës ruse. Paralelisht, edhe turqit lokalë mbanin mbledhjet e tyre për të njëjtën çështje: askush nuk dëshironte që Rusia perandorake të hynte në qytet “nga dera diplomatike”.
Planet shkonin aq larg sa edhe shqyrtimi i idesë së shortit se kush do ta vriste konsullin nëse ai hynte në qytet. Ndërkohë, Isa Boletini deklaronte se çdo shtëpi serbe që do të shërbente si rezidencë e konsullatës do të digjej.
Për Moskën dhe Beogradin, ky ishte “problemi shqiptar”. Për Mitrovicën, ishte çështje sovraniteti mbi fatin e vet. Qyteti që Shçerbina imagjinonte si pikëkomandën e ardhshme të “luftës për Kosovën”, po shndërrohej në vijën e parë të rezistencës kundër tandemit ruso-serb.
Plumbi në kryqëzim të perandorive
Kriza kulmoi në vitin 1903, gjatë një revolte të shqiptarëve lokalë. Gjatë mbikëqyrjes së trupave osmane që po përpiqeshin të “qetësonin” situatën, Shçerbina u plagos rëndë nga afër dhe vdiq dhjetë ditë më vonë. Shumica e burimeve thonë se e qëlloi Halit Ibrahim Popovci (në disa versione Ibrahim Haliti), ushtar shqiptar i ushtrisë osmane, i cili veproi me urdhër të Boletinit.
Për konsullin, ky ishte fundi. Për narrativën perandorake vetëm fillimi.
Shtypi rus dhe serb menjëherë e shndërroi vdekjen e tij në spektakël politik: arkivoli u përcoll nga stacioni në stacion, nga Mitrovica deri në Shkup, ku e prisnin priftërinj serbë dhe elita lokale, dhe gazetat e përshkruanin si “martir” të vrarë nga “bandat shqiptare”.
Në atë reality-show të fillimshekullit XX, njihet modeli i viktimizimit që më vonë do të përshtatej në mënyrë të përsosur në propagandën e Serbisë së Madhe të viteve ’90 dhe në narrativën ruse të “fuqisë së poshtëruar” pas rënies së BRSS: historia shkruhet përmes katalogut të padrejtësive të supozuara ndaj rusëve dhe serbëve, ndërsa dhuna ndaj shqiptarëve, boshnjakëve ose ukrainasve paraqitet si mbrojtje e domosdoshme.
Mitrovica sot: një qytet që perandoritë ende e duan, por nuk e kuptojnë
Më shumë se një shekull më vonë, Mitrovica mbetet ende objekt simbolik i të njëjtave projeksione. Qyteti i ndarë nga lumi Ibër, me shumicë serbe në veri dhe shumicë shqiptare në jug, është ende vija e çatijes ku Beogradi dhe Moska testojnë deri ku munden në sfidimin e shtetësisë së Kosovës dhe pranisë së Perëndimit.
Në propagandën moderne ruse, Kosova prej kohësh është bërë justifikim universal. Vladimir Putin në vitin 2014, në fjalimin për aneksimin e Krimesë, u thirr drejtpërdrejt në “precedentin e Kosovës”, duke pretenduar se nëse Perëndimi mund të njihte pavarësinë e Kosovës, Rusia mund të shkëpuste territor ukrainas.
Që atëherë, zyrtarët dhe analistët pro-qeveritarë rusë e përdorin sistematikisht Kosovën për të legjitimuar ndërhyrjet në Gjeorgji dhe Ukrainë, duke tentuar të heqë konceptin e së drejtës ndërkombëtare dhe ta zëvendësojë me lojën e forcës së zhveshur.
Në këtë skemë, Mitrovica është simbol ideal: një qytet kufitar, një vend historik i përplasjes ruso-serbe dhe austro-hungareze, një pikë ku ende thyhen politikat e NATO-s, BE-së dhe Beogradit. Por ajo që harrohet shpesh në Moskë dhe në një pjesë të Beogradit politik është fakti se Mitrovica e ka thënë njëherë “jo” rolit të laboratorit të eksperimenteve perandorake – pikërisht kur Shçerbina mori plumbin, e jo platformën politike.
Pse është e rëndësishme të thyhet miti i “luftës për Kosovën”
Shçerbina besonte se “lufta për Kosovën” duhej të niste në Mitrovicë. Sot, ky koncept tingëllon si propozim i errët për një projekt pilot gjeopolitik: fillimisht në Kosovë testohet durimi i Perëndimit, uniteti i BE-së, vullneti i NATO-s, e më pas i njëjti model eksportohet në Ukrainë, Gjeorgji apo në ndonjë pikë tjetër të hartës.
Kjo është arsyeja pse kjo narrativë duhet çmitizuar:
• sepse pas rrëfimit romantik të “mbrojtjes së serbëve” fshihet logjika e pandërprerë e shtrirjes perandorake ruse nga Mitrovica e Kosovës te Krimea;
• sepse “Serbia e Vjetër” ende sot përdoret nga një pjesë e skenës politike serbe si legjitimitet për mohimin e shtetësisë së Kosovës dhe të drejtës së shqiptarëve për të vendosur vetë për të ardhmen;
• sepse normalizimi i idesë se “lufta për Kosovën” duhet të nisë diku madje edhe në Mitrovicë do të thotë të pranojmë që jeta e njerëzve në Ibër, në Pejë apo në Prizren të trajtohet si municion gjeopolitik i harxhuar.
Mitrovica, megjithatë, ka një dëshmi tjetër historike. Në çastin kur konsulli rus imagjinonte luftën, qyteti bashkë me shqiptarët dhe aktorë të tjerë lokalë zgjodhi rezistencën. Nuk ishte betejë e idealizuar për demokraci liberale ishte luftë kundër një tjetër perandorie që vinte të administronte jetën e të tjerëve me arsyetimin e “mbrojtjes”.
Nëse ka një mësim nga viti 1903 që duhet të jetë mbi tavolinën e çdo diplomati sot në Bruksel, Uashington, Prishtinë dhe po, edhe në Beograd ai është ky: Mitrovica nuk ka pse të jetë vendi ku “niset një luftë për Kosovën”. Ajo mund dhe duhet të jetë vendi ku përfundohet ideja se e ardhmja e Ballkanit vizatohet në kabinetet e Moskës dhe në fantazitë e projekteve të Serbisë së Madhe.
Historia e vdekjes së Shçerbinës në kryqëzimin e perandorive nuk është thirrje për hakmarrje. Është paralajmërim. Kush e përsërit sot frazën e tij për “luftën për Kosovën” në Mitrovicë, në fakt thotë se nuk ka mësuar asgjë nga rezultati i atij eksperimenti as për konsullin rus, as për perandorinë që ai shërbente.
Credit: Kosova.info na Bosanskom jeziku
Burimi/Facebook/XLPRESS.tv
Leave a Reply