Nga Halil TeodoriNë ngulmin për të hedhur dritë mbi disa të vërteta që hitoriografia e ideologjive të tjetërsimit të vlerave, ndalojmë në disa vende që historia i ka shkruar në libra dhe në të tjera ku historia duket se ka mbetur e shkruar në gurë.
Sepse duhet të besojmë fuqimisht dhe të dëshmojmë me përgjegjësi profesionale, se ka vende ku një dokument flet, një kronikë dëshmon, një vulë vërteton, siç ka edhe vende ku fjala ka udhëtuar brez pas brezi, nga goja e të moshuarit te veshi i fëmijës, derisa është bërë pjesë e kujtesës së një krahine. Tërnova e Vogël, në Dibër, duket se i përket pikërisht kësaj
hapësire të ndërmjetme, ku historia dokumentare, arkeologjia e terrenit, toponimia dhe kujtesa gojore takohen në një pikë ende të pambyllur përfundimisht nga shkenca.
Dhe pikërisht për këtë arsye, historia e Këshojcës, e Kodrës së Bordës, e Qukles, e Gërbishtit, e krojeve, kullave dhe rrënojave të Tërnovës së Vogël nuk duhet rrëfyer as si një legjendë pa vlerë, as si një fakt i provuar përtej çdo dyshimi. Ajo duhet trajtuar si një dëshmi lokale me potencial të jashtëzakonshëm kërkimor, e cila meriton të shqyrtohet me mjetet e historisë, arkeologjisë, epigrafisë, antropologjisë, gjeografisë historike dhe, aty ku është e mundur, të shkencave moderne të datimit.
Sepse ndonjëherë një gur i heshtur mund të jetë pyetja më e madhe që një vend i bën historisë.
Dibra, në pragun e kthesës së madhe
Për të kuptuar përse një vend si Tërnova e Vogël mund të ketë pasur rëndësi strategjike për Gjergj Kastriotin, duhet parë së pari pozicioni i Dibrës në historinë e shekullit XV.
Dibra nuk ishte një skaj i parëndësishëm i hapësirës arbërore. Ajo ishte një zonë kufitare, kalimi, komunikimi dhe përplasjeje ndërmjet botës së brendshme ballkanike dhe rrugëve që lidhnin qendrat e rëndësishme ushtarake e politike të kohës.
Gjergj Kastrioti kishte shërbyer në administratën dhe ushtrinë osmane dhe në vitin 1440 lidhet me detyrën e sanxhakbeut të Dibrës. Burimet historike e vendosin Dibrën në qendër të kthesës së tij politike e ushtarake në vitin 1443, kur, pas betejës së Nishit, ai braktisi ushtrinë osmane dhe u kthye në hapësirën arbërore. Në Dibër ai gjeti mbështetje dhe nisi organizimin e kryengritjes, përpara se të drejtohej drejt Krujës.
Pra, ideja se Dibra ishte një hapësirë e
rëndësishme e përgatitjes së kryengritjes së Skënderbeut nuk është një krijim i kujtesës së vonë. Ajo është pjesë e kuadrit historik të dokumentuar.
Pyetja më e vështirë është tjetër:
Ku ndodheshin konkretisht qendrat e fshehta të organizimit, strehimit, vrojtimit dhe komunikimit të tij?
Pikërisht këtu nis historia e Tërnovës së Vogël.
Këshojca, një emër që kërkon të dëgjohet
Sipas traditës së ruajtur në zonë, Gjergj Kastrioti, gjatë periudhës së përgatitjes së luftës kundër osmanëve, kishte përdorur Këshojcën, një hapësirë e rrafshët në jugperëndim të Gërbishtit dhe në jugperëndim të Kodrës së Qukles.
Tërnova e Vogël, sipas të dhënave gjeografike moderne, ndodhet në qarkun e Dibrës, në koordinatat afërsisht 41°26′01″ N, 20°23′17″ E.
Por ajo që e bën Këshojcën interesante nuk
është vetëm pozicioni i saj.
Është relievi.
Një qendër ushtarake mesjetare nuk kërkonte domosdoshmërisht një hapësirë monumentale. Në një luftë të zhvilluar në terren malor, ku mbijetesa varej nga lëvizshmëria, fshehtësia, vrojtimi dhe informacioni, një vend i mbrojtur nga terreni mund të ishte shumë më i vlefshëm se një ndërtesë e madhe.
Këshojca, sipas dëshmive lokale, ofronte pikërisht këtë kombinim, rrafshinë për vendosje, ujë, mbrojtje natyrore, afërsi me rrugët lokale dhe, mbi të gjitha, kontroll vizual mbi hapësirat përreth.
Në veri të saj shtrihet Gërbishti, në juglindje ngrihet Kodra e Qukles, ndërsa në zonën përreth gjenden gjurmë rrugësh, burimesh, muresh dhe rrënojash që, sipas dëshmive të banorëve, kanë qenë të lidhura me një qendër të vjetër banimi dhe shërbimi.
Këtu tradita lokale bëhet më e drejtpërdrejtë.
Thuhet se në qendër të Këshojcës, në pikën më të rrafshët, një grumbull gurësh shënon vendin ku dikur ka qenë një ndërtesë e përdorur nga shtabi i luftës.
Përshkrimi i ruajtur është veçanërisht interesant, një hapësirë kryesore rreth 8 × 8 metra, dy dhoma më të vogla dhe një korridor hyrës, përmes të cilit lidhej pjesa e brendshme e ndërtesës.
Sipas kësaj tradite, pikërisht aty Gjergj Kastrioti zhvillonte mbledhje dhe hartonte planet e luftës.
Nuk kemi, në këtë fazë, një dokument të botuar dhe të verifikueshëm që të lejojë ta shpallim këtë si fakt të provuar historik. Por kemi një dëshmi topografike dhe tradicionale aq konkrete, saqë pyetja nuk mund të mbyllet të thjeshtë ndaj legjendës.
Aty duhet të fillojë kërkimi.
Një shtab lufte në zemër të një peizazhi të kontrolluar
Nëse rrëfimi lokal do të vërtetohej nga kërkimet arkeologjike, do të kishim të bënim me një zbulim të rëndësishëm për mënyrën se si organizohej lufta e Skënderbeut.
Sepse lufta e tij nuk ishte vetëm përballje trupash.
Ishte edhe luftë e informacionit.
Ishte vrojtim. Ishte sinjalizim. Ishte lëvizje e shpejtë. Ishte njohje e terrenit.
Ishte përdorimi i maleve, qafave, luginave, kullave dhe pikave dominuese si një sistem i gjallë mbrojtjeje.
Dhe pikërisht këtu hyn në rrëfim Kodra e Qukles.
Kodra e Qukles, syri mbi krahinën
Në juglindje të Gërbishtit, sipas dëshmive të mbledhura në vend, ndodhet Kodra e Qukles.
Tradita lokale e përshkruan atë si një pikë të
rëndësishme vrojtimi. Madje një prej elementeve më të veçanta të rrëfimit është pohimi se kjo kodër mund të ketë qenë e krijuar ose e përshtatur artificialisht.
Kjo është një tezë që nuk duhet marrë si fakt pa një studim gjeomorfologjik dhe arkeologjik. Por edhe nëse ndërhyrja artificiale do të provohej vetëm pjesërisht, rëndësia e saj strategjike do të ishte e kuptueshme.
Nga një pikë e tillë dominuese, në një peizazh malor, një grup vrojtuesish mund të kontrollonte lëvizjet në distancë.
Tradita përmend një sistem të gjerë komunikimi me pika të tjera vrojtimi: Kojaveci, Homesh, Sofraçani, Strikçani, Krajka, Valikardha, Petralba dhe më tej Kruja.
Në drejtim tjetër përmenden Zylia, Shebreniku, Librazhdi, Elbasani, Peqini, Durrësi, Kruja, Lezha dhe Shkodra.
Nuk duhet ta imagjinojmë këtë
domosdoshmërisht si një “rrjet telekomunikacioni” në kuptimin modern të fjalës.
Por ideja e zinxhirit të pikave të vrojtimit dhe sinjalizimit është krejt e kuptueshme në kontekstin e luftërave mesjetare.
Zjarri, tymi, pasqyrimi i dritës, sinjale zanore, kalorësit lajmëtarë dhe vrojtuesit mund të krijonin një sistem komunikimi shumë më të shpejtë se një ushtri që lëvizte në terren të panjohur.
Nëse në Këshojcë ka ekzistuar një qendër operative dhe në Qukles një pikë vrojtimi, atëherë kemi përpara një hipotezë interesante, Këshojca nuk do të ishte thjesht një vendbanim; do të ishte pjesë e një mikro-peizazhi ushtarak.
Trimi dhe vajza e Alleteve
Në këtë rrëfim ka edhe një element njerëzor që e nxjerr historinë nga harta dhe e kthen në jetë.
Sipas traditës, në grupin e vrojtuesve të Kodrës
së Qukles ndodhej edhe një vajzë nga Allet e Okshtunit.
Ajo nuk ishte thjesht pjesë e rojës. Ishte e fejuara e një luftëtari të quajtur Tedi, të cilin rrëfimi popullor e identifikon edhe si Trimi.
Dy të rinjtë, sipas gojëdhënës, shërbenin bashkë dhe nuk ndaheshin.
Është e pamundur, në mungesë të burimeve dokumentare, të vërtetohet sot historia personale e Tedit dhe vajzës së Alleteve.
Por prania e saj në kujtesën lokale është domethënëse.
Sepse legjendat nuk ruajnë vetëm atë që ka ndodhur; ato ruajnë edhe mënyrën se si një komunitet e ka kuptuar të shkuarën.
Në këtë rast, lufta nuk kujtohet vetëm përmes komandantëve dhe betejave.
Kujtohet edhe përmes dashurisë, besnikërisë dhe sakrificës së njerëzve anonimë.
Gërbishti dhe Dardha e Gërbishtit
Midis lagjeve Kamerre, Imere dhe Murate, sipas dëshmive të mbledhura në vend, ndodhej hapësira e njohur si Gërbisht ose më vonë Dardha e Gërbishtit.
Kjo hapësirë ka qenë vendmbledhje e komunitetit. Edhe ky fakt është interesant nga pikëpamja antropologjike.
Nëse një vend ka ruajtur për shekuj funksionin e mbledhjes së njerëzve, atëherë ai bëhet një lloj memorie urbane e fshatit. Hapësira ndryshon, ndërtesat zhduken, brezat ndërrohen, por funksioni social mund të mbijetojë.
Dhe kështu një vend që sot duket i zakonshëm mund të ketë qenë dje qendra e një mikrokozmosi njerëzor.
Kodra e Bordës dhe uji që ushqente jetën
Në veriperëndim të Gërbishtit ngrihet Kodra e Bordës, me drejtim verilindje–jugperëndim.
Në anën verilindore të saj ndodhej një përrua, ndërsa sipas dëshmive lokale prej tij ka funksionuar një vijë e hapur uji që drejtonte ujin drejt tokave të Këshojcës dhe lagjes Imere.
Gjurmët e kësaj vije uji, sipas dëshmisë së mbledhur, janë ruajtur deri në kohë relativisht të afërta.
Këtu kemi një tjetër çelës të rëndësishëm. Një qendër ushtarake nuk mund të ekzistojë pa ujë.
Uji është më strategjik se muret. Një ushtri mund të mbijetojë përkohësisht pa ndërtesa, por jo pa burime uji.
Nëse dokumentimi arkeologjik do të tregonte se kjo vijë ujore është e lashtë dhe se ajo lidhet kronologjikisht me strukturat e Këshojcës, do të kishim një element të rëndësishëm për rindërtimin e funksionit të vendit.
Kisha e Këshojcës, gjurmë e një bote të krishterë
Ndoshta një prej elementeve më të rëndësishme
të dëshmisë është Kisha e Këshojcës.
Sipas përshkrimit lokal, rreth 15–20 hapa në jug të ndërtesës së lidhur nga tradita me shtabin e Skënderbeut, ndodhen gjurmët e mureve të një kishe.
Pranë saj gjenden edhe varre të vjetër, të shënuar me gurë të mëdhenj.
Në disa prej këtyre gurëve janë vërejtur mbishkrime.
Nëse këto mbishkrime janë reale, të lexueshme dhe i përkasin një horizonti kronologjik të shekullit XV ose më herët, atëherë rëndësia e tyre do të ishte jashtëzakonisht e madhe.
Sepse një mbishkrim funerary është shumë më tepër se një gur me shenja.
Ai mund të japë: emrin e personit; patronimin; datën; përkatësinë fetare; gjuhën e përdorur;
alfabetin; statusin shoqëror; dhe ndonjëherë edhe lidhje familjare.
Prandaj këtu nuk duhet ndërhyrë me
hamendësime. Duhet epigrafist. Duhet fotografim profesional.
Duhet dokumentim i pozicionit. Duhet lexim krahasues. Duhet analizë e gurit dhe e teknikës së gdhendjes. Dhe vetëm pas kësaj mund të thuhet se çfarë fsheh realisht ai varr.
Një shkollë mbi rrënojat e një të kaluare të harruar
Ka edhe një ironi të dhimbshme në historinë e Këshojcës.
Sipas dëshmive të mbledhura, mbi një pjesë të rrënojave të vjetra, gjatë viteve 1945–1990, ka funksionuar shkolla fillore e Tërnovës së Vogël.
Është një nga ato paradokset e historisë shqiptare, fëmijët mund të kenë mësuar alfabetin mbi gurët e një historie që askush nuk ua tregoi.
Ata mund të kenë kaluar çdo ditë mbi një truall ku, sipas traditës, kishte qëndruar një nga figurat
më të mëdha të historisë sonë.
Por kujtesa nuk mjafton të jetë aty. Ajo duhet të artikulohet. Duhet dokumentuar. Duhet mësuar. Duhet mbrojtur.
Kabina elektrike dhe skeletet nën tokë
Një tjetër dëshmi e jashtëzakonshme lidhet me ndërtimin e një kabine elektrike në vitet 1969–1970, gjatë elektrifikimit të fshatit.
Sipas rrëfimit lokal, gjatë hapjes së themeleve dolën në dritë skelete dhe kafka njerëzish.
Ky është një fakt që, nëse dokumentohet nga dëshmitarë, fotografi, regjistra ndërtimi ose arkiva lokale, meriton vëmendje serioze.
Sepse një varrezë e konsiderueshme mund të tregojë praninë e një komuniteti të qëndrueshëm.
Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm, skeleti nuk daton vetvetiu.
Vetëm analiza arkeologjike dhe antropologjike mund të përcaktojë periudhën.
Sot ekzistojnë metoda të shumta: stratigrafia, analiza osteologjike, radiokarboni dhe, kur ruhet material i përshtatshëm, analiza e ADN-së së lashtë.
ADN-ja mund të ndihmojë në përcaktimin e lidhjeve biologjike dhe të disa aspekteve të prejardhjes së individëve, por nuk mund të provojë e vetme se një skelet i përket periudhës së Skënderbeut apo se individi ka qenë pjesë e shtabit të tij.
Për këtë duhen të dhëna të ndërthurura.
Dhe historia serioze është pikërisht kjo, jo një provë e vetme, por konvergjenca e shumë provave.
Ahuret e kuajve, logjistika e një shtabi
Në lindje të zonës së banimit, nën shpatin jugperëndimor të Kodrës së Qukles, tradita vendore vendos ahuret e kuajve të shtabit dhe shpurës.
Përmendet edhe një dysheme e shtruar me kalldrëm dhe gjurmë muresh rrethuese. Nëse këto elemente ekzistojnë ende, ato duhen hartografuar. Sepse një shtab ushtarak nuk është vetëm komandanti.
Janë, kuajt, ushqimi, uji, armët, rojat, shërbyesit, lajmëtarët, strehimi, furnizimi, dhe rrugët e largimit.
Pra, një objekt i mundshëm që lidhet me kuajt mund të jetë më domethënës sesa një rrënojë e vetme banimi.
Kroi i Ymeres
Nën Këshojcë, në segmentin që lidhte këtë hapësirë me lagjen Ymere, ndodhet Kroi i Ymeres.
Sipas kujtesës vendore, uji përdorej nga banorët e Këshojcës dhe transportohej me bulira prej druri dhe shtamba prej dheu.
Edhe kjo pjesë e rrëfimit ka vlerë antropologjike.
Sepse historia e një shtabi nuk mund të shkëputet nga historia e jetës së përditshme. Një ushtri ushqehet. Një komandant fle. Një kalë pi ujë. Një roje ndërrohet. Një lajmëtar niset. Një grua sjell ujë. Një fëmijë lind. Dhe kështu një vend ushtarak bëhet njëkohësisht vend njerëzor.
Ymere dhe klima e butë e një mikrohabitati
Lagjja Ymere, sipas përshkrimeve lokale, ka qenë e njohur për kultivimin e shumë pemëve frutore.
Pozicioni i saj, mbrojtja nga ndikimet e drejtpërdrejta të motit dhe afërsia me zallin krijonin kushte më të favorshme klimatike.
Nëse kjo dëshmi do të analizohej në kuadrin e gjeografisë historike, ajo mund të ndihmonte për të kuptuar më mirë mënyrën se si komunitetet e dikurshme zgjidhnin vendbanimet.
Sepse strategjia ushtarake dhe ekologjia lokale shpesh ecin së bashku. Një vend i mirë për të
luftuar është zakonisht edhe një vend i mirë për të mbijetuar.
Tipeci, Kulla e Males dhe Semanikle
Rrjeti i kujtesës së Tërnovës nuk përfundon në Këshojcë.
Në jug të zallit të Tërnovës, disa metra mbi lumë, në zonën e Tipecit, ruhet kujtesa për një bazë sekrete që, sipas rrëfimit, përdorej nga Gjergj Kastrioti në raste rreziku.
Më tej, në lindje të lagjes Kurtaj, disa metra mbi lumin e Tërnovës së Madhe, ndodhej Kulla e Males, një tjetër vend që tradita e lidh me strehimin e Skënderbeut në raste të veçanta.
Dhe pastaj vjen Semanikle, toponim që ndan lagjen Kurte nga lagjja përtej Zallit.
Sipas gojëdhënës, këtu ndodhej një nga bazat më sekrete të Gjergjit, të cilën e dinin vetëm Trimi dhe një nga gjeneralët e tij.
Nëse këto pika do të verifikoheshin, atëherë do
të ndryshonte vetë mënyra se si do të duhej të lexohej historia lokale.
Nuk do të kishim më një “vend të Skënderbeut”. Do të kishim një peizazh të Skënderbeut.
Nga legjenda te arkeologjia, çfarë duhet bërë?
Kjo është pjesa më e rëndësishme. Nëse Tërnova e Vogël do të studiohet seriozisht, nuk mjafton një vizitë dhe as një artikull.
Duhet një projekt kërkimor ndërdisiplinor.
1. Dokumentimi topografik
Të hartëzohen me GPS dhe GIS: Këshojca; Gërbishti; Kodra e Bordës; Kodra e Qukles; Kisha; varret;
vija e ujit; Kroi i Ymeres; ahuret; Tipeci; Kulla e Males; Semanikle; dhe të gjitha pikat e tjera të përmendura në traditën lokale.
2. Fotogrametria dhe LiDAR
Nëse terreni e lejon, skanimi LiDAR mund të zbulojë mikrorelievin edhe aty ku bimësia apo
përdorimi bujqësor ka fshehur gjurmët.
Mund të shfaqen: mure, tarraca, gropa, kanale, rrugë, struktura të varrosura.
3. Gërmime arkeologjike
Jo gërmime të pakontrolluara. Jo kërkime amatore. Jo zhvendosje gurësh. Por sondazhe të autorizuara arkeologjike dhe stratigrafi profesionale.
4. Epigrafia
Mbishkrimet mbi varret duhet të fotografohen dhe të studiohen nga specialistë. Nëse ekzistojnë data, emra ose formula funerare, ato mund të jenë ndër provat më të rëndësishme.
5. Antropologjia fizike
Skeletet e gjetura në të kaluarën, nëse janë ruajtur, duhet të kërkohen në dokumente, institucione ose koleksione.
6. Datimi
Materialet organike të përshtatshme mund të datohen me radiokarbon. Por duhet të
përcaktohet fillimisht çfarë po datohet dhe nga çfarë konteksti stratigrafik vjen.
7. Arkivat osmane dhe evropiane
Duhet kërkuar në dokumentet osmane për emërtimet historike të zonës, strukturat administrative, vendbanimet dhe rrugët.
Po ashtu duhet kontrolluar literatura e autorëve të shekujve XV–XVI dhe dokumentacioni venecian, raguzan, italian, papnor apo tjetër që mund të përmbajë të dhëna indirekte për Dibrën dhe lëvizjet e Kastriotit.
Një korrigjim i rëndësishëm historik
Është e nevojshme të jemi të kujdesshëm edhe me formulimin “para se të udhëhiqte luftën kundër turqve”.
Skënderbeu nuk ishte një figurë që një ditë vendosi papritur të niste luftën. Jeta e tij ishte e ndërthurur me strukturat osmane për një periudhë të gjatë. Ai ishte pjesë e sistemit
ushtarak e administrativ osman dhe në vitin 1440 lidhet me postin e sanxhakbeut të Dibrës. Kthesa e madhe erdhi në vitin 1443, pas krizës së ushtrisë osmane dhe betejës së Nishit, kur ai braktisi shërbimin osman dhe u kthye në hapësirën arbërore.
Prandaj më e saktë është të flitet për periudhën e përgatitjes, organizimit dhe konsolidimit të kryengritjes së tij, jo për një fazë të paqartë në të cilën ai thjesht “po përgatitej të luftonte”.
Kjo e bën edhe më interesante pyetjen për Tërnovën.
Sepse nëse vendi lidhet realisht me aktivitetin e tij, atëherë duhet përcaktuar cila fazë e jetës së tij ushtarake dhe politike lidhet me të.
Tërnova e Vogël dhe dilema e madhe e kujtesës
Historia ka një ves të çuditshëm. Kur një vend nuk ka dokument, ne e quajmë legjendë. Kur një vend ka vetëm një dokument, e quajmë histori.
Por e vërteta është shumë më komplekse. Shpesh historia e vërtetë është një mozaik. Një gur. Një toponim. Një rrënojë. Një varr. Një kanal uji. Një rrugë e vjetër.
Një dorëshkrim. Një dokument administrativ.
Një gojëdhënë. Një kujtim i përcjellë nga gjyshi te nipi. Asnjëra prej tyre, e vetme, nuk është e mjaftueshme. Por kur fillojnë të përputhen, atëherë peizazhi nis të flasë.
Dhe Tërnova e Vogël ka pikërisht këtë potencial.
Mbreti që kujtesa e quan ende “Mbret”
Në rrëfimin e banorëve, Skënderbeu nuk shfaqet vetëm si një emër në histori.
Ai është “Mbreti”. Kjo mënyrë emërtimi është vetë një dokument i kujtesës popullore.
Sepse kujtesa nuk ruan gjithmonë titullin historik me saktësinë e një arkivi; ajo ruan figurën.
Për brezat që e kanë përcjellë këtë histori, Skënderbeu nuk ishte vetëm komandanti i një
kryengritjeje të shekullit XV.
Ai ishte njeriu që “buajti” aty. Që “pushonte” aty. Që “vinte për të planifikuar luftën”. Që kishte njerëzit e vet në vrojtim. Që kishte rrugë të fshehta. Që kishte baza të fshehta. Që mbështetej te terreni. Kjo e afron figurën historike me njeriun real.
E zbret nga monumenti dhe e vendos në një peizazh. Në një dhomë. Pranë një kroi. Nën një kodër. Në një rrugë mali. Pranë një kali. Në një natë kur një rojë duhej të rrinte zgjuar.
Dhe kjo është një nga mënyrat më të bukura për ta kuptuar historinë.
Kur toka kërkon historianin
Tërnova e Vogël nuk duhet shpallur sot, me një fjali, si vendi i provuar ku Gjergj Kastrioti Skënderbeu ngriti “shtabin e përgjithshëm” të luftës kundër Perandorisë Osmane.
Për një pohim kaq të fortë duhen dokumente,
gërmime, datime, krahasime dhe prova të pavarura.
Por po aq e gabuar do të ishte të thuhej se kjo është vetëm një përrallë e fshatit.
Sepse pas këtij rrëfimi qëndrojnë toponime konkrete, struktura të mundshme, rrënoja, burime uji, varre, mbishkrime të raportuara, dëshmi për skelete, pika vrojtimi, kujtesë e trashëguar dhe një gjeografi që, të paktën në parim, mund të shpjegojë funksionimin e një rrjeti të tillë.
Dhe pikërisht këtu fillon përgjegjësia e shkencës. Historia nuk është vetëm ajo që tashmë e dimë. Historia është edhe ajo që ende nuk kemi ditur ta lexojmë. Ndoshta Këshojca është thjesht një vendbanim i vjetër. Ndoshta aty ka pasur një qendër mesjetare më të rëndësishme nga sa mendojmë. Ndoshta rrënojat lidhen me një periudhë tjetër. Ndoshta disa elemente të gojëdhënës janë përzier gjatë shekujve.
Por ndoshta, nën ato gurë, në atë tokë të rrafshët të Këshojcës, nën hijen e Kodrës së Qukles dhe pranë gjurmëve të asaj kishe të harruar, ka mbetur një pjesë e një historie që ende nuk e kemi lexuar.
Dhe nëse një ditë arkeologu, me furçën e tij të imët, do të nxjerrë nga toka një gur, një mbishkrim, një monedhë, një themel apo një objekt që e lidh këtë peizazh me shekullin XV, atëherë kujtesa e Tërnovës nuk do të jetë më vetëm gojëdhën
Do të ketë marrë një zë tjetër. Zërin e provës. Deri atëherë, Tërnova e Vogël duhet ruajtur jo si një mit që duhet besuar verbërisht, por si një pyetje historike që nuk duhet lënë pa përgjigje.
Sepse ka raste kur një vend nuk të thotë: “Ja ku ndodhi historia.”
Të thotë diçka më të thellë: “Kërko.”
Dhe ndoshta, në Këshojcë, në Qukle, në Gërbisht, në gurët e kishës, në varret e heshtura dhe në
rrugët që ende përshkojnë atë peizazh, historia e Gjergj Kastriotit nuk është zhdukur.
Ajo vetëm është duke pritur të lexohet.
Burimi/Facebook
Leave a Reply