Shoqata Antikoministe e të Përndjekurve Politik të Shqipërisë nëndrejtimin e Kryetarit Et’hem Fezollari, me datën 29 Shtator 2026 zhvilloi aktivitetin në ditën e Kujtesës historike të viktimave të diktaturës komuniste për Tropojën, ditë e cila përkonte edhe me 80 vjetorin e Masakrës në zonën Nikaj-Mertur të Malësisë së Gjakovës.
80 VJET MË PAS, KUJTESA NUK KËRKON VETËM NDERIM, KËRKON DREJTËSI.
Ka vende ku shkon për të marrë pjesë në një përkujtim. Dhe ka vende ku kupton se nuk je thjesht duke kujtuar të shkuarën. Je duke dëgjuar një histori që ende nuk ka përfunduar.
Kështu ishte Nikaj-Mërturi më 29 shtator. Në këtë trevë, 29 shtatori i vitit 1946 njihet në kujtesën e banorëve si “Shën Mëhilli i përgjakur”. Jo vetëm burimet historike dokumentojnë por është një kujtesë e gjallë nga bashkëudhëtarët për pushkatimin pa gjyq të Fetë Sadikut dhe Ukë Çunit, përpara banorëve të mbledhur të krahinës, si dhe arrestimet e persekutimet që pasuan.
Kanë kaluar 80 vjet. Tetë dekada janë shumë për një njeri. Por për një popull janë një provë e kujtesës. Dhe ajo që u dëgjua në këtë takim tregoi se për shumë familje, historia nuk ka mbetur pas. Ajo vazhdon të jetojë në kujtimet e tyre. Në emrat e njerëzve që nuk patën varr. Në pronat që nuk u kthyen. Në fëmijët që nuk u lejuan të shkolloheshin. Në familjet që u internuan. Në ata që u burgosën. Në ata që u poshtëruan për shkak të mbiemrit. Në ata që u detyruan të jetonin me damkën e një regjimi që i kishte shpallur armiq.
Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e këtij takimi. Sepse nuk ishte vetëm një ceremoni përkujtimore. Ishte një dëshmi e gjallë e asaj që ndodhi dhe e asaj që ende nuk është zgjidhur. Shoqata Antikomuniste e të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë, nën drejtimin e kryetarit Et’hem Fezollari, po përpiqet ta mbajë këtë kujtesë të gjallë dhe ta kthejë atë në kërkesë për rehabilitim, dinjitet dhe të drejta konkrete.
Në fjalën e tij, z. Fezollari foli me ndjenjë për sakrificën e martirëve dhe për neglizhencën e pushteteve ndër vite ndaj kësaj shtrese. Ai solli edhe çështjen e trajtimit ekonomik të të përndjekurve, duke e krahasuar atë me statusin e ushtarakëve, jo për të vënë në dyshim të drejtat e tyre, por për të ngritur pyetjen pse një shtresë që ka vuajtur kaq shumë nuk mund të trajtohet me të njëjtin seriozitet institucional.
Mesazhi ishte i qartë, nuk kërkohet mëshirë, kërkohet drejtësi.
Një vlerësim i veçantë meriton Gjelosh Progni, jo vetëm për mënyrën profesionale dhe dinjitoze se si moderoi dhe organizoi takimin, por edhe sepse ky aktivitet u zhvillua në vendin e tij, në tokën e tij, në një trevë ku historia e persekutimit nuk është diçka e dëgjuar nga larg. Gjeloshi mbart edhe vetë një peshë të kësaj historie. Ai vjen nga një krahinë që ka paguar një çmim të rëndë gjatë diktaturës dhe, për këtë arsye, fjala e tij nuk ishte thjesht fjala e moderatorit. Ishte edhe fjala e një biri të kësaj treve, që e njeh nga afër dhimbjen, historitë familjare dhe plagët që janë përcjellë brez pas brezi. Me qetësi, profesionalizëm dhe shumë ndjeshmëri, ai i dha secilit folës hapësirën e duhur dhe e mbajti takimin të lidhur me thelbin e tij, kujtesën, nderimin dhe kërkesën për drejtësi.
Kryetari i degës së Tropojës, Shpend Mulosmani, një njeri me një peshë të madhe historike e familjare mbi shpatulla, foli për vuajtjet e kësaj shtrese dhe për nevojën që shteti të bëjë më shumë për ata që kanë mbetur ende gjallë, ndërsa shumica e brezit që e përjetoi drejtpërdrejt atë tragjedi tashmë është larguar nga kjo botë.
Edhe deputetët Marjana Koçeku dhe Bujar Leskaj shprehën gatishmërinë për të punuar më shumë për këtë shtresë.
Administratori i Njësisë Administrative Lekbibaj, Besard Ndoja, përcolli mbështetjen dhe praninë e tij pranë familjeve të kësaj zone, duke e konsideruar këtë jo si një favor, por si detyrë ndaj komunitetit.
Gjin Gjoli, nipi i Fetë Sadikut, ishte i drejtpërdrejtë. Sipas tij, është bërë shumë pak, jo vetëm për pasardhësit e të pushkatuarve, por edhe për të dënuarit, të internuarit dhe familjet e tyre.
Pastaj foli Lina Guri, mbesa e Ukë Çun Qehaja. Dhe aty historia mori një tjetër dimension. Nuk ishte më histori e shkruar. Ishte histori e treguar nga një familje. Një familje e goditur rëndë pas 29 shtatorit 1946.
Rrëfimi i saj për shkollën që duhej të hapej në Lekbibaj, për premtimin se fëmijët e familjes do të arsimoheshin, për djalin që u dërgua në punë që në moshë të vogël, për shërbimin ushtarak dhe tragjedinë që pasoi, për pengesat që iu vunë edhe vetë Linës në rrugën e arsimimit, ishte nga ato dëshmi që të bëjnë të kuptosh se persekutimi nuk ishte vetëm burgimi apo internimi. Ishte një mënyrë për t’ua ndryshuar fatin brez pas brezi.
Përfaqësuesi i Autoritetit për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit, Selami Zalli, foli për bashkëpunimin institucional me shoqatën dhe punën që është bërë, por edhe për atë që ende mbetet për tu bërë.
Edhe Bujar Vreto, anëtar i kryesisë së Shoqatës, foli në këtë takim, duke vlerësuar rëndësinë e takimit dhe praninë e pjesëmarrësve. Në fjalën e tij ai ishte kritik ndaj qeverive të këtyre 36 viteve, duke theksuar se detyrimet ndaj të përndjekurve politikë dhe ish-pronarëve nuk janë përmbushur në masën që kërkon drejtësia dhe se edhe vetë demokracia shqiptare ka mbetur e cunguar në shumë prej premtimeve të saj. Ai u ndal te kontrasti mes fjalëve të bukura që dëgjohen vazhdimisht në politikë dhe zgjidhjeve konkrete që kjo shtresë ende pret.
Ai tha, të bukurën e duam të gjithë. Por ku është zgjidhja? Ndoshta kjo është pyetja që duhet të shkojë përtej këtij takimi.
Sepse pas 44 viteve persekutim, kanë ardhur 36 vite pluralizëm, por shumë prej familjeve ende presin mbylljen e një kapitulli që nuk duhej të zgjaste kaq gjatë. Si është e mundur që pas 36 vitesh demokraci ende flasim për të drejta të papërmbushura të njerëzve që u dënuan nga diktatura? Si është e mundur që pronat ende mbeten çështje e pazgjidhur për shumë familje? Si është e mundur që mijëra njerëz të pushkatuar me ose pa gjyq ende nuk kanë një varr ku familjarët të vendosin një tufë lule? Si është e mundur që shumë të burgosur, të internuar dhe të dëbuar të vazhdojnë të presin drejtësinë që iu premtua? Dhe si është e mundur që politika shqiptare të ketë pasur kaq shumë kohë për beteja rreth pushtetit, por kaq pak kohë për të mbyllur një nga plagët më të rënda të historisë moderne shqiptare? Sepse bukuria e fjalës politike nuk mund të zëvendësojë një të drejtë të mohuar. Një fjalim nuk kthen një pronë. Një deklaratë nuk rehabiliton një familje. Një ceremoni nuk e shëron një plagë. Dhe një dekoratë, sado e merituar, nuk mund të jetë pika e fundit e drejtësisë.
Në fund të aktivitetit u dhanë dekoratat për disa prej familjeve më të goditura nga regjimi komunist:
Ukë Çun Qehaja,
Rexhep Uk Goci,
Avdyl Qerim Mulosmani,
Zef Mark Gjonpali dhe vëllezërit e tij,
Fetë Sadik Gjoli,
Shaqir Nuredin Gjocaj,
Haki Adem Hoxhaj.
Nderimi i tyre ishte i merituar. Por ai duhet të jetë edhe një kujtesë se shteti ka detyrime që nuk mbarojnë me një ceremoni.
DHE PASTAJ ËSHTË VENDI
Ndoshta një nga mesazhet më të bukura të këtij udhëtimi ishte pikërisht kontrasti mes historisë së dhimbshme dhe bukurisë së jashtëzakonshme të kësaj treve. Nikaj-Mërturi dhe Malësia e Gjakovës të lënë pa fjalë. Malet, pyjet, bjeshkët, kullat, Fierza, uji, ajri i pastër, traditat dhe mikpritja krijojnë një pasuri që shumë vende do ta dëshironin. Por një vend nuk jeton vetëm nga bukuria. Bukuria duhet të kthehet në mundësi. Rrugët duhet të lidhin njerëzit. Fierza mund të shërbejë jo vetëm si pasuri energjetike, por edhe si hapësirë për lundrim, turizëm dhe lidhje mes komuniteteve. Nikaj-Mërturi mund të jetë një destinacion i rëndësishëm historik, natyror e kulturor. Kullat mund të restaurohen. Traditat mund të ruhen. Produktet e zonës mund të marrin treg. Të rinjtë duhet të kenë arsye për të qëndruar. Dhe ata që kanë ikur duhet të kenë arsye për tu kthyer. Sepse ka një pyetje që lidhet drejtpërdrejt me martirët, çfarë kuptimi ka të nderojmë ata që dhanë jetën për këtë vend, nëse pasardhësit e tyre detyrohen të largohen prej tij sepse nuk gjejnë mundësi për të jetuar? Ndoshta kjo është forma më moderne e përgjegjësisë ndaj kujtesës. Jo vetëm të kujtosh të vdekurit. Por të kujdesesh për të gjallët. Jo vetëm të flasësh për historinë. Por të krijosh të ardhme. Jo vetëm të thuash se kjo tokë është e bukur. Por të bësh gjithçka që bukuria e saj të kthehet në mirëqenie për njerëzit e saj.
80 vjet pas “Shën Mëhillit të përgjakur”, martirët nuk kanë nevojë vetëm për kujtesën tonë. Kanë nevojë që Shqipëria të bëhet më e drejtë. Familjet e tyre kanë nevojë për dinjitet. Këto treva kanë nevojë për zhvillim. Dhe brezat e rinj kanë nevojë ta dinë të vërtetën. Sepse kujtesa që nuk shndërrohet në përgjegjësi, rrezikon të mbetet vetëm ceremoni. Respekt për martirët e 29 shtatorit 1946. Nderim për familjet që mbajtën mbi shpinë peshën e persekutimit. Mirënjohje për ata që vazhdojnë të dëshmojnë. Dhe shpresë që Nikaj-Mërturi, Tropoja dhe gjithë këto treva të mrekullueshme të mos jenë më vende nga ku njerëzit largohen, por vende ku njerëzit kthehen.
Shoqata Antikomuniste e të Përndjekurve Politik të Shqipërisë dhe Kryetari z. Et’hem Fezollari falenderojnë Institutin e Integrimit të Përndjekurve Politik, Njësinë Administrative Lekbibaj me kryetarin z. Besard Ndoja, Gjin Gjoli për mbështetjen në zhvillimin e aktivitetit, po ashtu edhe Autoritetin për Informim të Dokumentave të ish-Sigurimit të Shtetit për bashkëpunimin e vazhdueshëm edhe pjesëmarrjen e mësipërm!🙏
Po ashtu falenderojmë edhe deputetët znj. Marjana Koçeku e Bujar Leskaj edhe gjithë të pranishmit për ardhjen në ditën e kujtesës së viktimave të komunizmit për rrethit e Tropojës dhe 80 vjetorin e Masakrës së 29 Shtatorit në Lekbibaj!🙏🇦🇱
Lavdi e nder përjetë të pushkatuarve me dhe pagjyq, të vdekurve në ekzil, burgje e kampe internimi, burgosurve, internuarve, dëbuarve dhe familjarëve të tyre gjatë diktaturës vrastare të komunizmit 1943-1991!
Burimi/Facebook/Shoqata Antikomuniste e Ish-të Përndjekurve Politik Demokrate të Shqipërisë është me Kujtoj te Kaluaren.
Leave a Reply