Në historinë shqiptare të viteve pas Luftës së Parë Botërore, Republika e Mirditës mbetet një nga episodet më të ndërlikuara, më të keqkuptuara dhe më të politizuara. Ajo nuk mund të mohohet si ngjarje, sepse ekzistoi si shpallje politike, si lëvizje e armatosur dhe si çështje ndërkombëtare. Por nuk mund të paraqitet as si shtet i konsoliduar, i njohur dhe i qëndrueshëm. E vërteta historike qëndron në mes: Republika e Mirditës ishte një entitet i vetëshpallur politik, i krijuar në korrik 1921 dhe i shuar në nëntor të po atij viti, në një kohë kur Shqipëria ende luftonte për konsolidimin e kufijve, sovranitetit dhe autoritetit të saj shtetëror. Studiuesi Dušan Fundić e vendos ekzistencën e saj pikërisht në periudhën korrik–nëntor 1921, në kontekstin e marrëdhënieve mes Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, Shqipërisë dhe Italisë.
Shqipëria pas Luftës së Parë Botërore: shtet i brishtë, kufij të pasigurt
Për të kuptuar Republikën e Mirditës, duhet parë më parë gjendja e Shqipërisë në vitin 1921. Shqipëria kishte dalë nga Lufta e Parë Botërore me institucione të dobëta, me kufij ende të kontestuar dhe me fqinjë që kërkonin të përfitonin nga dobësia e saj. Fundić thekson se pas Luftës së Parë Botërore kufijtë e Shqipërisë ende nuk ishin të njohur plotësisht ndërkombëtarisht, gjë që krijonte hapësirë për trazira të brendshme dhe ndërhyrje të jashtme.
Në këtë klimë, çdo pakënaqësi lokale mund të kthehej në çështje shtetërore. Mirdita kishte traditë të fortë autonomie krahinore, strukturë bajrakësh, autoritet të kapidanit dhe identitet të veçantë katolik brenda veriut shqiptar. Përplasja mes traditës lokale dhe shtetit qendror të Tiranës ishte një nga shkaqet e brendshme që krijuan terren për krizën.
Kush e ngriti Republikën e Mirditës?
Figura kryesore ishte Gjon Marka Gjoni, i njohur edhe si Marka Gjoni, kapidan i Mirditës. Ai u bë fytyra politike e lëvizjes dhe u paraqit si udhëheqësi i Republikës së Mirditës. Burimet akademike e lidhin ngritjen e kësaj republike me kryengritjen mirditore të vitit 1921 dhe me pakënaqësinë ndaj qeverisë shqiptare të Tiranës. Në studimin e Sali Kadrisë për kryengritjen e Mirditës, theksohet se më 25 prill 1921, Gjon Marka Gjoni dhe Zef Ndoci, në krye të një grupi të pakënaqurish, u vendosën kundër refuzimit të qeverisë shqiptare për kërkesat e tyre.
Pra, Republika e Mirditës nuk u shfaq nga hiçi në korrik. Ajo u parapri nga tensione politike, pakënaqësi krahinore dhe konflikt mes autoritetit tradicional lokal dhe shtetit shqiptar që po përpiqej të centralizohej.
Kur u formua?
Sipas burimeve më të përdorura historike, Republika e Mirditës u shpall në korrik 1921. Disa burime japin datën 17 korrik 1921, ndërsa burime të tjera shqiptare përmendin 21 korrik 1921. Për shkak të kësaj mospërputhjeje, formulimi më i kujdesshëm historik është: Republika e Mirditës u shpall në korrik 1921 dhe ekzistoi deri në nëntor 1921. Fundić e përmbledh periudhën e saj si korrik–nëntor 1921.
Ajo nuk pati jetë të gjatë. Brenda pak muajsh, lëvizja u shua nga ndërhyrja e qeverisë shqiptare dhe nga ndryshimi i rrethanave diplomatike e ushtarake.
Pse u formua?
Shkaqet ishin të ndërthurura: lokale, fetare-politike, krahinore dhe ndërkombëtare.
Së pari, Mirdita kishte një traditë të fortë autonomie. Në zonë, autoriteti i kapidanit dhe i bajrakëve kishte peshë reale. Shteti shqiptar i pasluftës, nga ana tjetër, kërkonte ta shtrinte kontrollin e tij administrativ mbi gjithë territorin. Përplasja mes autonomisë tradicionale dhe shtetit qendror u bë e pashmangshme.
Së dyti, lëvizja u ushqye nga frika dhe propaganda se qeveria shqiptare, e dominuar nga elita myslimane, nuk përfaqësonte Mirditën katolike. Kjo tezë u përdor sidomos në arenën ndërkombëtare nga pala jugosllave, e cila pretendonte se qeveria e Tiranës nuk përfaqësonte të gjithë shqiptarët. Burimet mbi debatin në Lidhjen e Kombeve tregojnë se qeveria jugosllave u përpoq ta paraqiste ekzistencën e Republikës së Mirditës si provë se Shqipëria nuk kishte unitet politik të brendshëm.
Së treti, dhe më e rëndësishmja, Republika e Mirditës u krijua në një moment kur Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene kishte interes të drejtpërdrejtë për të dobësuar Shqipërinë. Fundić shkruan se në gjysmën e dytë të vitit 1921 në veri të Shqipërisë u përplasën interesat e qeverisë së Beogradit, të qeverisë së Tiranës, që kishte mbështetje italiane, dhe të fraksioneve rajonale shqiptare.
Kjo do të thotë se Republika e Mirditës nuk ishte vetëm një konflikt i brendshëm shqiptar. Ajo ishte pjesë e një loje më të madhe diplomatike dhe territoriale.
Kush e ndihmoi?
Burimet akademike e lidhin qartë lëvizjen me mbështetjen e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, pra Jugosllavisë së kohës. Fundić e analizon Republikën e Mirditës brenda marrëdhënieve mes Beogradit, Tiranës dhe Romës, duke e parë si produkt të ndërhyrjeve të jashtme dhe të rivaliteteve rajonale.
Edhe burime të tjera historike e përshkruajnë lëvizjen si një republikë të vetëshpallur nga Marka Gjoni dhe ndjekësit e tij, me mbështetje jugosllave. Megjithatë, pretendimet se ajo u njoh nga shumë shtete perëndimore duhen trajtuar me kujdes. Në dokumentacionin serioz të konsultuar, Republika e Mirditës del si çështje e raportuar dhe e diskutuar ndërkombëtarisht, por jo si shtet i njohur gjerësisht në mënyrë formale.
Një referim i rëndësishëm vjen nga studiuesi Tadeusz Czekalski, i cili citon dokumentin “Proclamation of Republic in Northern Albania”, League of Nations Official Journal, 1921/8, p. 884. Ky referim tregon se çështja e shpalljes së Republikës së Mirditës u regjistrua në dokumentacionin e Lidhjes së Kombeve.
Por regjistrimi apo diskutimi në Lidhjen e Kombeve nuk është i njëjtë me njohjen ndërkombëtare si shtet sovran. Ky dallim është i domosdoshëm për të mos rënë në mitologji politike.
Roli i Beogradit
Beogradi kishte interes të qartë strategjik: të dobësonte Shqipërinë, të vinte në dyshim autoritetin e qeverisë së Tiranës dhe të përdorte Mirditën si argument se Shqipëria nuk ishte shtet i bashkuar politikisht. Në vitin 1921, çështja e kufijve shqiptarë ishte ende e ndjeshme. Një lëvizje separatiste në veri mund t’i shërbente Jugosllavisë për të justifikuar presion territorial dhe diplomatik ndaj Shqipërisë.
Kjo nuk e bën çdo mirditor pjesë të një projekti të huaj. Historia nuk duhet lexuar me fyerje kolektive. Mirdita kishte arsye lokale pakënaqësie dhe traditë autonomie. Por udhëheqja politike e Republikës së Mirditës, në praktikë, u fut në orbitën e interesave jugosllave. Ky është dallimi i madh historik: pakënaqësia lokale mund të ketë qenë reale, por përdorimi i saj nga Beogradi ishte politik dhe strategjik.
Çfarë bëri qeveria shqiptare?
Qeveria shqiptare e pa Republikën e Mirditës si rrezik për integritetin territorial dhe sovranitetin e shtetit. Reagimi ishte diplomatik dhe ushtarak. Në planin ndërkombëtar, Shqipëria kërkoi mbështetje për kufijtë dhe sovranitetin e saj. Në planin e brendshëm, ajo ndërmori veprime për të rikthyer autoritetin në Mirditë.
Në këtë fazë u ngrit roli i Ahmet Zogut. Fundić thekson rëndësinë e rolit vendimtar të Ahmed Zogollit/Zogut në shtypjen e kryengritjes së Mirditës dhe e lidh këtë sukses me ngritjen e tij të mëvonshme politike në Shqipëri.
Pra, për Zogun, kriza e Mirditës nuk ishte vetëm një operacion ushtarak. Ishte edhe një moment politik që forcoi autoritetin e tij në skenën shqiptare.
Çfarë tha Lidhja e Kombeve?
Një nga burimet më të rëndësishme është raportimi mbi Komisionin e Lidhjes së Kombeve. Në studimin mbi vendimmarrjen e Lidhjes së Kombeve për kufijtë shqiptarë, thuhet se Komisioni arriti në përfundimin se mundësia e një qeverie të pavarur me Marka Gjonin, qoftë në Mirditë, qoftë në Prizren, nuk mund të konsiderohej seriozisht. I njëjti burim përmend se Komisioni e vlerësonte Mirditën me rreth 18 mijë banorë dhe theksonte nivelin shumë të ulët të shkrim-leximit në zonë, duke e dobësuar pretendimin për një administratë shtetërore funksionale.
Ky është një fakt i rëndësishëm: Lidhja e Kombeve nuk e trajtoi Republikën e Mirditës si shtet të konsoliduar, por si krizë politike në kuadër të çështjes shqiptare dhe të ndërhyrjeve të huaja.
Fundi i Republikës së Mirditës
Republika e Mirditës u shua në nëntor 1921. Forcat qeveritare shqiptare, me rol të rëndësishëm të Ahmet Zogut, arritën të rivendosin kontrollin e Tiranës mbi zonën. Fundić e përshkruan shuarjen e Republikës së Mirditës si pjesë të përplasjes mes qeverisë shqiptare, interesave të Beogradit dhe faktorëve rajonalë.
Pas kësaj, Mirdita mbeti pjesë e shtetit shqiptar. Por episodi i vitit 1921 la pas një mësim të rëndë: kur shteti është i dobët, kur kufijtë janë të pasigurt dhe kur pakënaqësitë lokale nuk zgjidhen me drejtësi, fuqitë e jashtme mund t’i përdorin ato për qëllime të veta.
Çfarë ishte dhe çfarë nuk ishte Republika e Mirditës?
Republika e Mirditës ishte një entitet i vetëshpallur politik. Ishte ngjarje reale. Kishte udhëheqje, shpallje, mbështetës, konflikt dhe jehonë ndërkombëtare.
Por nuk ishte shtet i mirëfilltë i konsoliduar. Nuk pati njohje të qartë e të qëndrueshme ndërkombëtare si shtet sovran. Nuk pati administratë të provuar funksionale në kuptimin modern. Nuk përfaqësoi domosdoshmërisht gjithë popullsinë e Mirditës. Dhe mbi të gjitha, nuk mund të ndahet nga ndërhyrja jugosllave dhe nga kriza e kufijve shqiptarë në vitin 1921.
Prandaj, përkufizimi më i saktë historik është ky:
Republika e Mirditës ishte një republikë e vetëshpallur dhe jetëshkurtër, e ngritur nga Gjon Marka Gjoni dhe rrethi i tij në korrik 1921, mbi bazën e pakënaqësive lokale të Mirditës ndaj qeverisë së Tiranës, por e ndihmuar dhe e përdorur nga Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene në funksion të presionit politik dhe territorial kundër Shqipërisë. Ajo u shua në nëntor 1921 pas ndërhyrjes së qeverisë shqiptare dhe rolit vendimtar të Ahmet Zogut.
Republika e Mirditës nuk duhet trajtuar as me mohim, as me mitologji. Ajo ka ekzistuar si fakt historik, por ekzistenca e saj nuk e bën automatikisht shtet të ligjshëm, të qëndrueshëm apo të njohur ndërkombëtarisht. Ajo ishte produkt i një kohe kur Shqipëria ishte ende duke luftuar për të mbijetuar si shtet, kur fqinjët e saj kërkonin të përfitonin nga dobësia e saj, dhe kur krahinat shqiptare ende përballeshin me kalimin e vështirë nga rendi tradicional në shtetin modern.
Në këtë kuptim, Republika e Mirditës është më shumë se një episod lokal. Ajo është pasqyrë e Shqipërisë së brishtë të vitit 1921: një vend i sapodalë nga luftërat, i rrethuar nga interesa të huaja, me institucione të dobëta, por me një synim historik të qartë — të mos copëtohej më.
Referime kryesore
Dušan Fundić, “The Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes and the Republic of Mirdita, 1921”, Tokovi istorije / Currents of History, 2024.
Sali Kadria, “Kryengritja e Mirditës e vitit 1921 dhe çështja kombëtare shqiptare në optikën e diplomacisë britanike”, Studime Historike.
D. Çali, studim mbi vendimmarrjen e Lidhjes së Kombeve për kufijtë shqiptarë, ku citohet raporti i Komisionit të Lidhjes së Kombeve për Mirditën dhe Marka Gjonin.
Referimi dokumentar: “Proclamation of Republic in Northern Albania”, League of Nations Official Journal, 1921/8, p. 884, i cituar në literaturën akademike mbi çështjen e Mirditës.
Burimi/Facebook/First Hello World
Leave a Reply