Ka një mënyrë të vjetër për ta vrarë për herë të dytë një popull: jo me shpatë, por me penë. Jo duke ia marrë tokën, por duke ia rishkruar historinë. Jo duke ia djegur kujtesën, por duke ia quajtur pushtimin “administrim”, haraçin “rend fiskal”, nënshtrimin “integrim”, marrjen e djemve për luftë “pjesëmarrje në sistem”, dhe shuarjen e lirisë “stabilitet perandorak”.
Pikërisht këtë frymë mban edhe kapitulli “Osmanlı Döneminde Arnavutluk” i Bilgehan Pamuk, botuar në Balkanlar El Kitabı, një tekst që në sipërfaqe duket akademik, por në thelb përpiqet të zbusë dramën historike të shqiptarëve nën Perandorinë Osmane. Dokumenti e nis me fjalë të buta, me terma administrativë, me shpjegime të ftohta për sanxhaqe, timare, tahrire, kadinj, subashë e reforma, por pas kësaj gjuhe burokratike fshihet një e vërtetë shumë më e ashpër: Shqipëria u kthye në territor të nënshtruar, në burim taksash, në rezervuar ushtarësh dhe në plaçkë politike të një perandorie që nuk erdhi për ta ndërtuar kombin shqiptar, por për ta sunduar atë.
Dokumenti përpiqet ta paraqesë hyrjen osmane në Shqipëri si proces gradual, pothuajse natyral, sikur shqiptarët thjesht u përfshinë në një rend të ri politik. Por vetë faktet që ai sjell e rrëzojnë këtë maskë. Në vitin 1385, osmanët hyjnë në çështjet shqiptare duke shfrytëzuar përçarjet mes feudalëve vendas. Pas betejës së Vjosës, familjet feudale fillojnë të njohin varësinë ndaj sulltanit. Çfarë kërkonte kjo varësi? Dërgimin e bijve në oborrin osman, pagesën e haraçit dhe dhënien e forcave ndihmëse për ushtrinë osmane. Pra nuk ishte marrëdhënie miqësie. Ishte formulë nënshtrimi. Ishte kontratë vasaliteti me shpatën mbi kokë.
Dhe këtu nis mashtrimi i madh i narrativës osmane: pushtimi nuk quhet pushtim, por “metbuiyet”, “hâkimiyet”, “idare”. Në shqip kjo do të thotë: vartësi, sundim, administrim. Por populli nuk jeton me fjalor akademik. Populli e ndien pushtimin te toka që i merret, te taksa që i vendoset, te djali që i dërgohet në luftë, te kisha që dobësohet, te gjuha që nuk kthehet në institucion, te elita vendase që thyhet, blihet, internohet ose futet në shërbim të perandorisë.
Një nga pikat më të rënda të dokumentit është përshkrimi i sistemit të timarit. Autori e paraqet si mekanizëm administrativ, si rregullim ekonomik, si mënyrë për të organizuar tokën. Por çfarë ishte në thelb? Ishte shpronësim politik i vendit. Toka shqiptare nuk ishte më tokë e vendit, e familjes, e krahinës, e bashkësisë. Ajo kthehej në pronë të shtetit osman dhe shpërndahej sipas interesit të sulltanit. Shqiptari që dje kishte lidhje me tokën e vet, nesër bëhej subjekt i një sistemi që e shihte atë si prodhues taksash dhe furnizues force njerëzore.
Kjo është pika ku historia duhet të flasë qartë: kur toka e një populli hyn në regjistrat e pushtuesit, ai popull nuk është më zot në shtëpinë e vet.
Historianët që e romantizojnë Perandorinë Osmane flasin për “rend”, “stabilitet”, “tolerancë”, “planifikim”, “integrim”. Por nuk thonë se ky rend u ngrit mbi humbjen e sovranitetit shqiptar. Nuk thonë se ky stabilitet ishte stabiliteti i të nënshtruarit, jo i të lirës. Nuk thonë se toleranca perandorake nuk ishte dashuri për popujt, por metodë sundimi: lëri të marrin frymë mjaftueshëm që të paguajnë taksa, të mos rebelohen çdo ditë dhe të japin djem për ushtrinë.
Dokumenti pranon se osmanët krijuan sanxhaqe në Arvanid, Elbasan, Vlorë, Ohër e Shkodër. Kjo nuk ishte “organizim neutral”. Ishte ndarje administrative e territorit shqiptar sipas hartës së perandorisë. Ishte heqje e trupit historik shqiptar nga vetvetja dhe futje e tij në skeletin osman. Ishte mënyra se si pushtuesi e kthen vendin në dosje, popullin në regjistër dhe tokën në burim të ardhurash.
Në këtë rrëfim, Skënderbeu paraqitet si “kryengritës”. Ky është një nga shembujt më të qartë se si historia ndryshon fytyrë kur shkruhet nga dora e pushtuesit. Për shqiptarët, Gjergj Kastrioti nuk ishte rebel kundër një shteti legjitim. Ai ishte udhëheqësi i rezistencës kundër një perandorie të huaj që po gllabëronte tokat shqiptare. Për kancelaritë osmane, ai mund të ishte “isyan”. Për kujtesën shqiptare, ai ishte mburojë. Ishte pengesa që i tha perandorisë: këtu ka ende një popull që nuk pranon të shuhet.
Prandaj është e rëndë kur tekstet moderne turke vazhdojnë ta lexojnë historinë me syzet e administratës osmane. Ato mund të ndërrojnë fjalorin, mund ta bëjnë gjuhën më akademike, më të butë, më të rafinuar, por thelbi mbetet i njëjtë: pushtimi kërkon të duket si rend. Dhuna kërkon të duket si politikë. Shfrytëzimi kërkon të duket si bashkëjetesë.
Në dokument thuhet se nuk pati islamizim të detyruar në mënyrë të drejtpërdrejtë. Edhe kjo është një formulë e zakonshme e apologjisë osmane. Sepse pyetja nuk është vetëm nëse dikujt iu vendos shpata në fyt për të ndryshuar fe. Pyetja është: çfarë sistemi u ndërtua rreth tij? Kush paguante më shumë? Kush kishte më pak mundësi? Kush ngjitej në karrierë? Kush futej në administratë? Kush shpëtonte nga disa barrë fiskale? Kush bëhej pjesë e elitës perandorake? Kush mbetej në fund të shkallës sociale?
Kur një perandori kontrollon tokën, taksat, ushtrinë, gjykatat, administratën dhe karrierën, ajo nuk ka nevojë gjithmonë të të godasë me kamxhik. Mjafton të ndërtojë një sistem ku mbijetesa, statusi dhe përparimi kalojnë nga porta e saj. Kjo nuk është liri. Kjo është trysni historike.
Edhe më e rëndë është mënyra se si në fund dokumenti përpiqet ta mbyllë historinë me një lloj bilanci pozitiv: se sundimi osman nuk duhet parë si pushtim i thjeshtë ushtarak, se kishte karakter konservator, se nuk pati vendosje të menjëhershme, se pati imar, iskân, organizim. Kjo është pikërisht gjuha që shqiptarët duhet ta lexojnë me sy kritik. Sepse pushtuesi gjithmonë e përshkruan veten si administrator. Çdo perandori e quan veten sjellëse rendi. Çdo sundimtar e shet kontrollin si stabilitet. Por populli i pushtuar e di të vërtetën nga plagët që i mbeten.
E vërteta historike është se shqiptari nën sundimin osman humbi shumë më tepër sesa fitoi. Humbi pavarësinë politike. Humbi kontinuitetin e institucioneve vendase. Humbi aristokracinë e vet natyrore, e cila ose u thye, ose u asimilua, ose u kthye në vegël të perandorisë. Humbi mundësinë për të zhvilluar shkollën, gjuhën dhe shtetin në kohën kur popujt e tjerë të Europës po ndërtonin identitetet e tyre politike. Humbi shekuj të tërë në një rend ku Shqipëria nuk ishte qendër vendimmarrjeje, por periferi e shfrytëzimit.
Dhe këtu duhet thënë pa frikë: Perandoria Osmane nuk e mbrojti Shqipërinë. Ajo e përdori. E përdori si tokë kufitare. E përdori si burim taksash. E përdori si depo ushtarësh. E përdori si hapësirë strategjike mes Adriatikut, Ballkanit dhe rivalëve të saj. Kur duhej luftuar, shqiptarët dërgoheshin në front. Kur duhej paguar, shqiptarët regjistroheshin në defterë. Kur duhej ruajtur pushteti, kryengritjet shtypeshin. Kur duhej mbijetuar diplomatikisht, trojet shqiptare trajtoheshin si kartë pazari.
Kjo është drama e madhe: pushtuesi nuk ta merr vetëm tokën. Ta merr edhe të drejtën për ta treguar historinë tënde.
Prandaj sot, kur disa historianë përpiqen ta paketojnë sundimin osman si periudhë harmonike, si bashkëjetesë të bukur, si integrim të dobishëm, duhet thënë qartë: jo, nuk ishte romancë historike. Ishte sundim perandorak. Ishte nënshtrim. Ishte një nga periudhat më të gjata të ndërprerjes së zhvillimit politik shqiptar.
Shqiptarët nuk kanë nevojë ta lexojnë historinë me urrejtje, por as me gjunjë të përkulur. Nuk kanë nevojë të shpikin plagë, sepse plagët ekzistojnë. Nuk kanë nevojë të mohojnë çdo element administrativ të periudhës osmane, por kanë detyrim të mos lejojnë që administrimi të përdoret si parfum për pushtimin.
Sepse një pushtim me regjistra mbetet pushtim.
Një haraç me vulë mbetet haraç.
Një sanxhak me kadinj mbetet strukturë e sundimit të huaj.
Një sistem që merr djem, taksa dhe toka nuk është mirësi historike.
Është mekanizëm perandorak mbi trupin e një populli.
Dhe nëse historia shkruhet vetëm nga dora e pushtuesit, ajo del gjithmonë e rregullt, e pastër, administrative, madje edhe romantike. Por kur historia lexohet nga kujtesa e të pushtuarit, ajo merr emrin e vet të vërtetë: humbje, rezistencë, shfrytëzim dhe mbijetesë.
Shqiptari nën Osmanët nuk fitoi një atdhe më të madh. Ai humbi shtetin që mund të ndërtonte. Nuk fitoi liri. Mori haraç. Nuk fitoi dinjitet politik. U kthye në subjekt të sulltanit. Nuk fitoi histori të vetën. Për shekuj iu imponua historia e perandorisë.
Dhe sot, detyra jonë nuk është ta zbukurojmë atë periudhë për hir të nostalgjive neo-osmane apo të komplekseve akademike. Detyra jonë është ta themi troç:
Perandoria Osmane nuk ishte nënë për Shqipërinë. Ishte perandori mbi Shqipërinë. Dhe çdo përpjekje për ta shitur pushtimin si administrim është një fyerje e dytë ndaj kujtesës shqiptare.
Referim: Bilgehan Pamuk, Osmanlı Döneminde Arnavutluk, në Balkanlar El Kitabı, Cilt 1: Tarih, Osman Karatay & Bilgehan A. Gökdağ, KaraM Yayıncılık, Çorum, 2006, f. 309–318.
Burimi/Facebook/Arbërorët e Gadishullit İlirik
Leave a Reply