Në Shqipëri, qumështi nuk fillon në raftin e marketit. Fillon shumë më herët. Fillon në errësirën e mëngjesit, në stallë, në duart e një fermeri që zgjohet para qytetit, para zyrave, para dyqaneve, para kamerave dhe para politikës. Fillon me ushqimin e bagëtive, me pastrimin, me mjeljen, me frikën se mos kafsha sëmuret, me çmimin e jonxhës, me çmimin e misrit, me veterinerin, me karburantin, me taksat, me borxhet dhe me ankthin e përditshëm: a do të dalë sot mundi me fitim apo prapë me humbje?
Por pyetja që duhet bërë nuk është vetëm sa fiton fermeri.
Pyetja e vërtetë është: nëse fermeri po humb, kush po fiton?
Sepse në fund të zinxhirit, qumështi nuk shitet lirë. Qytetari nuk e blen qumështin me çmim fshatari. Në market, produkti del me çmim disa herë më të lartë se ai që i paguhet prodhuesit në derë të stallës. Dhe aty nis padrejtësia ekonomike.
Sipas të dhënave të INSTAT, në vitin 2024 në Shqipëri u grumbulluan rreth 95 mijë tonë qumësht, me një rënie prej 6.6% krahasuar me vitin 2023. Kjo nuk është thjesht statistikë. Është sinjal alarmi. Kur bie grumbullimi, bie besimi i fermerit, bie interesi për blegtori, braktiset fshati dhe dobësohet prodhimi vendas.
Mbajtja e një lope qumështi nuk është romantikë fshati. Është ekonomi e rëndë. Një lopë kërkon ushqim çdo ditë, sanë, jonxhë, koncentrat, kripë, ujë, stallë, shërbim veterinar dhe punë njerëzore. Nëse fermeri e blen ushqimin, kostoja mujore mund të shkojë lehtësisht në dhjetëra mijëra lekë. Për një lopë, llogaria reale mujore mund të lëvizë nga rreth 40 mijë deri mbi 70 mijë lekë, në varësi të sezonit dhe zonës.
Në këtë kosto, ushqimi është goditja më e madhe. Studime të sektorit të qumështit në Shqipëri tregojnë se ushqimi përbën zakonisht pjesën kryesore të kostos së prodhimit, shpesh rreth 50–70% të totalit. Pra, para se fermeri të shesë një litër qumësht, ai ka paguar shumicën e fitimit të mundshëm te tregu i ushqimit për kafshë.
Pastaj vjen grumbulluesi.
Grumbulluesi nuk mban lopën. Nuk zgjohet për mjeljen. Nuk paguan rrezikun e sëmundjes së kafshës. Nuk e ka ankthin nëse qumështi prishet. Ai vjen në hallkën ku fermeri është më i dobët: në momentin kur produkti duhet shitur shpejt, sepse qumështi nuk pret. Dhe kur produkti nuk pret, fuqia e negociatës kalon nga ai që prodhon te ai që blen.
Këtu krijohet pabarazia.
Fermeri nuk negocion si biznes i barabartë. Shpesh negocion si njeri në hall. Nëse nuk e shet sot, e humb. Nëse nuk ia jep grumbulluesit, nuk ka kanal tjetër. Nëse ngre zërin, rrezikon të mbetet me qumështin në dorë. Kjo nuk është ekonomi e lirë në kuptimin e ndershëm të fjalës. Kjo është varësi ekonomike.
Pastaj qumështi kalon në përpunim.
Industria ka kostot e veta: transport, analizë, pasterizim, ambalazh, energji, punëtorë, frigoriferë, taksa, certifikime dhe shpërndarje. Këto janë reale. Askush serioz nuk mund t’i mohojë. Por problemi nuk është që përpunuesi ka kosto. Problemi është kur barra kryesore i lihet fermerit, ndërsa marzhi më i madh krijohet pas tij.
Nëse fermeri merr pak, grumbulluesi merr pjesën e tij, përpunuesi merr pjesën e tij, distributori merr pjesën e tij, marketi merr pjesën e tij dhe në fund konsumatori paguan shtrenjtë, atëherë kemi një zinxhir ku dy hallkat më të dobëta janë pikërisht ato që duhet të mbroheshin më shumë: fermeri dhe qytetari.
Njëri shet lirë. Tjetri blen shtrenjtë.
Dikush në mes fiton.
Dhe ky është thelbi i problemit.
Në këtë histori nuk është vetëm qumështi. Është modeli. I njëjti model përsëritet me perimet, frutat, mishin, vezët, grurin dhe shumë produkte të tjera. Prodhuesi paguhet pak, konsumatori paguan shumë, ndërsa tregu në mes mbetet i errët, i pakontrolluar dhe shpesh i përqendruar në pak duar.
Shteti, në teori, duhet të jetë arbitri. Duhet të kontrollojë abuzimin me pozitën dominuese. Duhet të garantojë konkurrencë të ndershme. Duhet të mbështesë fermerin. Duhet të krijojë pika grumbullimi publike ose kooperativa funksionale. Duhet të nxisë laboratorë të besueshëm, kontrata të shkruara dhe çmime referencë. Por në praktikë, fermeri shpesh mbetet vetëm.
Mbështetjet shtetërore ekzistojnë, por janë të pamjaftueshme përballë kostove reale. Në skemat e mëparshme është raportuar mbështetje prej rreth 10,000 lekësh për lopë dhe 1,200 lekësh për dele apo dhi, shifra që nuk mbulojnë as një pjesë serioze të kostos vjetore të mbajtjes.
Kjo është arsyeja pse fshati zbrazet.
Jo sepse njerëzit nuk duan të punojnë. Jo sepse fermeri është dembel. Jo sepse brezi i ri nuk e do tokën. Por sepse nuk ka dinjitet ekonomik në një punë ku prodhon shumë, lodhesh shumë dhe në fund del me pak ose me humbje.
Kur një fermer shet qumështin lirë dhe qytetari e blen shtrenjtë, nuk kemi treg të shëndetshëm. Kemi një zinxhir që duhet hetuar, rregulluar dhe bërë transparent.
Duhet pyetur hapur:
Sa paguhet fermeri për litër?
Sa merr grumbulluesi?
Sa kushton realisht përpunimi?
Sa është marzhi i distributorit?
Sa fiton marketi?
Pse produkti vendas del shpesh si luks për qytetarin, ndërsa prodhuesi vendas mbetet në varfëri?
Pa këto përgjigje, çdo debat për bujqësinë është propagandë.
Nëse duam fshat të gjallë, duhet të fillojmë nga e vërteta: fermeri shqiptar nuk kërkon lëmoshë. Kërkon treg të ndershëm. Kërkon çmim dinjitoz. Kërkon që mundi i tij të mos blihet si mbetje dhe të shitet si luks.
Sepse një vend që nuk mbron prodhuesin e vet, nesër do të varet nga importi. Dhe kur varet nga importi, nuk kontrollon më as çmimin, as cilësinë, as sigurinë ushqimore.
Prandaj pyetja mbetet në tavolinë, e rëndë dhe e pashmangshme:
Nëse fshatari po humb dhe qytetari po paguan shtrenjtë, kush po e merr fitimin në mes?
Burimi/Facebook/First Hello World
Leave a Reply