Një kongres katër ditor i mbajtur në Trieste (nga 1 deri në 4 mars 1913) është pasqyruar deri në detaje në revistën “DIFTIME E VRIME MI Kongres Shqyptaar t’Trieshtës 1- 4 MARCIT 1913″. Në këtë kongresë morën pjesë rreth 150 delegatë nga Shqipëria, Rumania, Bullgaria, Italia, Egjipti, Turqia, Austro-Hungaria dhe nga Shtetet e Bashkuara, dhe në mesin e tyre shquheshin Fan Noli, Faik Konica, Dervish Hima, Hilë Mosi e shumë të tjerë. Ndonëse kjo ngjarje e rëndësishme ka mbetur në margjina të historisë dhe është shpërfaqur sipërfaqësisht nga studiuesit tanë, në vijim botojmë procesverbalin origjinal të Kongresit Shqiptar të Triestes pa ndërhyrje gjuhësore.
***
DIFTIME E VRIME MI
Kongres Shqyptaar t’Trieshtės,1-4 marcit 1913.
Programi:
1.Te kėrkohet mbas drejtėsiės nji Shqypėnie e Madhe (shkoqitje), e cila tė jetė e zoja me jetue politikisht e ekonomisht.
2. Mbasi Vlleht qė janė nė rreth t’Shqypėniės e kanė ēfaqun dishirin e tyne tė jetojnė ne shtet t’onė te lirė, kėshtu edhe na, tuj i pėlqye me zemėr, i pėrshnetojmė, vėllazėnisht, si edhe tė gjitha ato kombe qė duėn tė rrnojnė nė Shqypėniė tė Re.
3.Tuj e ditun qi Fuqiėt e Medha e kanė njoftun si themel formimin e nji Shqypėnies sė lirė edhe qeveria e j’onė asht diftue zyrtarisht e pa anshėme nė ket luftė, na nė ėmėn tė dretėsiės kėrkojmė qė tė pushohet lufta e tė hiqen rrethimet.
4.Tė flitet mi tė gjitha mėnyrat e pėrgjithshėme tė qeverimit.
Kongresi Shqypėtaar i Trieshtės. 1-4 marcit 1913 E ndeiuua pregatitet e 28 t’shkurtit Nė nji salon t”Hotel-it de la Ville” i mushun prej gjindėsh rreth oreve njizet u mbaitė nji e ndeiun pregatitiet nėn kryeparii t’Zotit Stef Curani, shkodranė, kryetari i komitatit themeluėsi t’kongresit. Tė mbledhunit qi perfaqėsoine te gjitha pjesėt e Shqypėriis e janė muhametan, katolik, orthodoks e mendimtarė te liir zbluėne me shoqishoinė nji dashurii vudhazniiet. Kėtu jan t’permbledhun nierz nga te gjith rendet e jetimit saa nuk kaa t’daam tregtari ma i bugati fnej puntorit as dietari fnej fshatarit ndo nji nga te cillėt veshė petkun e kombit shqypėtaor. Fletėtartė jane te laguėme pse mbledhia asht e kufisuėme veē per konhresist. Curani xuu biseden e tuėi tfaqė gjindien e pergjakėshme te Shqyperiis vuni si nye maa te parė hashkeriin e kongresisteve si nji t’perkrahun t’veprimeve t’mira e tė rriedhies t’dobishme te Kongresit. Ftoi kėshtu Faik Konicen me ngiatė fialen i cilli vertetoi mendimet e Curanit e tuėi baa me prii interesat e larta te Atdhent, shka si t’shoshitunit kthiedhisht tuei u mbaitė nder rregulla t’mbledhieve publike” do t’vietlen me i diftne botės gjytetėnore se populli shqyptaar asht i gatuėm e i piekimi per jetė politike.
Muėr fialen, fletėtari, Dervish Hima, i cilli me fial tė flakta pershndeti Qeverriin e Pertashme te vlonėo e tha: “Na nuk njofim t’jetėr Qeverii posė asaiė tė ēpallme prej Ismail Qemailit e mbosi keem marrė vesht se Gasper Iakova Merturi (i cilli kie prift) me ndo ‘i shoq t’jetėr kaa permbaaa uji Shtim t’Qeveriis Pertashme per Shqyperii t’Vrit, na jemi t’shternguem me protestua me fuqii t’vėrtetė, per me mprue ngatresat, e me pritė qi tėKuitohet se vepra e mshehtė e tre a kater atdhetarev t’genjeshtėr e vetėdashėsa intereset asht veprimi i shqypetarvet t’vertetė”. Fialet e uratorit janė t’prituna fort mirė, sidomos kuėr u mbaitė ni “trufen” qi supdergjoishin kėto ndierz n’trathtii te Besės popullit. Leonida Losi njiti edhe ai protestat e veta. Faik Konitza me rrugė e me pelqim te gjithve tha se nji protestė aso doret do t’i shtote randesii nji punės qi si e maar do t’ishte e thyėme, prej gjith cillit e e vuėme n’loiė. Iakė Koēi diftoi disirin qi, tuėi u baaa Kongresi ne gjii te nji gjytetit ku flitet giuka italiane, t’i u siellte nji t’pershndetun n’ket giuhė gjytetasve trieshtes, gjytetas per te cillet Kombi Shqypėtaar asht i lidhun me saaa mendyra dashuriiet per mare – dhanie t’hershme. Kongresist t’gjith marė e pelqyėne mendimin e Koēit veē Curani diftoi si “ishte maa mee urtii t’i u dergote nji t’pershndetun Franc-Iozefit, perendorit Austro-Ungariis, i cilli asht nproitori maa i madhi e mao buiari i Kombit Shqypetaar”.
Kio pikė viefti me pertrii n’nji mendyrė idhnimin e disave, t’cillėt thaane si aty do t’ishem te gjith t’faa-anėshem…e per mos me e ēue giatė muėr fialen Prof.Irianni Oracio, i ardhun prej Ameriket me marrė piesė n’Kongres, tui thanė:”Na jena mbledhe kėtu per mproitim t’interesaev Shqypėniis e tė gjitha punėt t’jera vinė mbas kesaiė. Prandei tu’i i u tielle rregullave qi lypme perpara, ishte kenė mirė qi n’marrim te Kongresit, kuėr t’kemi gjetė nji fiill, t’u perkuidesėshim pėr fytyra t’nierziis. Fialėt e holla t’Prof.Iriannit pertriine nji t’trokitun duėrsh t’pergjithshem e kėshtu e ndeiuna iu myll per me u ēill ne e nesre n’dhetė t’paradites.
Mst. Takimi i dytė. E ndeiuna e 1 marcit
T’mbledhunat mbahet n’Salon Tina di Lorenco t’pellatit Dreher i cilli prej dhetė e gjysėsh asht i mushun me Kongresist. Mii tryės qi asht n’fun t’salonit duė me thanė mii ndeike e tryesa t’gazetėtarve ngrehen flamuret e Shqypėniis e t’Austriis. T’gjith t’ēuem n’kamė trokisin duėrt paadaa e tuėi britė rrnofte i dergoinė t’pershndetuna Shqypes Skanderbeut qi lindi per s’rii. Gėzimi asht aqi madh saa shumve edhe shkoinė lotėt. Ngrehet kėshtu nji prej shqimin Shqyperiin, paraqitė helmin qi qitne keto ner nee tuėi i marrė shpiirtin fmiive n’diep.
Prej oreve 11 merr fialet n’vend t’Krietarit Stef Curani i cilli i rrethuėm prej disave t’komitatit fillėtaar, i dėrgou t’pershndetuna te gjithve e maron me fallenderia t’gjit t’huėve qi kaan pasė miresiin me ardhė e gazetetarve. Lypi mandei teseret (qi n’a i kėthyne n’naade) per me vertetue fuqiinat mylli mledhiin qi do t’u ēilte n’tre e gjysė t’masditės per me emmue nji krietaar, dy nenkryetarė e dy sekretarė.
Kio punė n’a hani me bierrė t’gjith masditen se mbas’i u fol qi do t’epshin ree veē delegatėt u kenduėn ėmnat e kėtyne e t’jerve e u dha marimi qi gjith e cilli do muitėte me dhanė ree e me zgiedhė mbas pelqimit:
Fazil Pasha Toptani, Fuat Be Toptani, Haki Be Qafzezi, Izet Be Ohri, Mazhar Be Toptani, Ndrek Kiēi, Nush Serreqi, Don Pjeetėr Tusha, Ahmet Gjyli, Kolec Deda, Ēinto Ēoba, Luvigj Kodheli, Mark Kakarriqi, Zef Shantoja, Filip Pema, Stefan Ashiku, Dervish hima, Zef Schiro, Frano Chinigo, Frano Muzaqi Luvigj Jakova, Terenzio Tocci, Frano G.Kastrioti, Epaminonda Ballamaēi, Marchese d’Auletta, Kol Serreqi, Pjetėr Maurea, At Foti Ballamaēi, At Fan Noli, Dr.Shunda, Zef Kurti, Pashko Muzhani, Nush Proka, Gasper Shkreli, Jak Koēi, Faik Be Konica, Dimitri Shadima, Moise Chinigo, Filip Kraja, Nikolla Ivanaj, Lek Kiri, Gjergj Shllaku, Gjek Shestani, Filip Matoja, Mark Shestani, Gjergj Zubēaj, Jak Mrkuci, Ferrara Gaetano, Ferrara Giovanni,Viasil Diamandi Engell Todri, Jusuf Maliqi, Tosun Halili, Zef Kraja, Jaja Aga Jakova, Pjetėr Giadri, Ndoc Simoni, Dr.Kristo Batazo, Nyzhet Be Vrioni, Ferhat Be DragaPjetėr kakarriqi, A.Be Gjilani, Ahmet Be Pizrendi, Islam Dibra, Albert Ghica, Doher Paēo, Ndrek Luka, Shaqir Mustafa, Mehmet Luli, Shan Koleka, Filip Bushati, Ndoc Dema, Hysen Draēini, Gjon Hila, Sotir Kolea, Tom Stamolla, Stefan, Kaēulini, Jak Vukaj, Pal Gjergji, Zef Marshani, Cin Pema, Pjetėr Marashi, KolVukaj, Zef Gjergjaj, Ndoc Marashi, Orazio Iriani, Anselmo Lorecchio, Bajram Doklani, Nicolla Paēo, Sokrat Shkreli, Hysen Rahmi, Qerim Be Begolli, Ibrahim Kabaski, Riza Voshtini, Abdullah Struga, Ali Shefqet Beu, Pul Mashi, Dimitri Ilo, Mihal Lehova, Filip Peciu, Hil Mosi, Spartaco Camarda, Aleksi Drenova, Pjetėr Koxhamani, Spiro Arapi, Filip Gjeka, Thanas Kandili, Pandeli Evangjeli, Nikolla Candzu, Vasil Dogani, Filip Zadrima, Stef Curani, Loro Ashiku, Hamdi Be Ohri, Idriz Banushi, Nush Paruca, Dimitri Mola, Pashko Spathari, Hysen Avni, Lonida Losi.
Mbasi u kėnduene listat me emna, u daane letrat per me votue. U zgudhė kryetaar Hil Mosi, nenkrietaar Faik Konica e Dervish Hima, segretaar Fasil Toptani e Pandeli Evangjeli. Hil Mosi, i smuerė, tuej u falė nderės per besė qi kau kongresistat ni tė, ja lėshon kimen Fajk Konicės, qi merr kryetariiu. Fajk Konica i sjell nji pershėndetie Austriis e Italiis, qi janė tuej dhanė ndiim ēashtjes shqypėtare, e difton dishirin ti dergohen telegrama kontit Borchtold, markesit Di San Giuliano, rezit e sundim taarit t’Trieshtės. Ky mendim pelqehet prejė t’gjithve. Telegramat u rralne me kėto fjalė: ”Shqypėtaart mledhun n’Kongres n’Triesht, qi perfaqėsojnė t’gjithviset e Shqypėniis, si edhe t’gjita kolonjet shqypėtare t’Turkis, kamdaa zbashkut me i dergue Z.A. urimet e veta e me i diftue miradiin per interesė Z.Y. asht tuej diftue me punė per dhee t’tyne.Rumenėt n’ket mbledhje bashkohen per kėto urime. President i Kongresit Fajk Konica”.
Si maruene brohorime t Fajk Konica thotė me ėmnue kreitar nderet prencin Gjon Kastrjotin Skanderbeg, markesi i Aulettes, e n’salon e pelqejnė fjalen e tij menji trokitje t’gjatė duersh. Markesi Gjon Kastrjoti falet nderės pik s’parit per nderim t’posaēėm qi i ban kongresi, pershndedė Fuqiit qi diftojnė migėsii per Shqypėnii e tuej shpresue mirė per flamuer t’Shqypėtariis, qi po del n’drit mbas saa vjet s’gjedhet e myllė biseden tuej britė “Pandoftė Shqypenija” – e t’gjith kongresistat i bashkohen. Fajk Konica perkthen n’gjuhė shqype t’folunit e krejtarit nderės qi e bani n’gjuhė frėngishte, e dėrgon nji pershndedė qeveriis t’Pertashme t’Vlorės tuej protestue kundra asnuiqve t’dhees shqypėtare e per barbarizem t’tyne, e i nep fjalem kontit Taafe.
– Pse gjindem vetė kėtu – thotė n’gjuhė gjermanishte konti Taafe.- Asht dashtėnjja per juu qi m’kaa prue kėtu e per me ju diftue simpatiim t’eme e t’miqve t’Vienės per juu. Na nemceliit kurr s’e kemi harrue se a shejte ēashtja shqypėtare e kurr s’ju kemi lshue nder psime tua, e si ju edhe na dona nji Shqypėnii t’foort e t’made. T’folunit e kontit taafe, qi perkthehet n’gjuhė shqype, kje fort i pelēyem e percjellė me trokitj e duersh. Mandej nisė me folė prof.Zef Skiro. Thotė: ”unė nuk jam i zoti i fjalės s’eme n’ket ēast, unė nuk dii me kalzue, o vėllazen, se shka asht tuej me ndii zemra”. Oratori qet rrėnė fialen e zezė qi shqypėtarėt jani barbar e ammiqet e gjutetmimit tuej diftue lulzimin e kolonjeve t’shqypėtaarve hapun ne tanė boten, qet para nevojen per Itale e t’foort, qi t’jenė prita e t’hapunit sllavismit e, tuej u sjellė aliatve t’Balcanit, thotė: Na nepni dhet vjet kohė e keni me paa se kush janė shqypėtarėt. T’mydh anit e ligjiratės t’Skiro – hit u pritė me shėnd t’gjithmarshem.
Prifti, vllah Foti Ballamaēi – nji plak i math me mjeker t’gjatė bien shndetet e rumenve t’Macedoniis e ndjesiinat e tyne per shqypėtaar. I falet nderės themeluesave t’Kongresit qi i kan lanė me marrė pjesėm, e difton se vllaznit e tii nji, gjakut e nji fejet donė me jetue ne mprojsim flamorit shqypėtaar, pse veē nent shqypėtaar – popull bujaar e fisnik – ato kan per t’kėnė t’liir. (Nji trokitie duersh me brime “rrnoft Rumania!” percjell biseden). Flet mandej baroni magjar Franz Nopeza e thotė se don me folė n’gjuhė shqype per at pak qi kaa zcanė tuej ndejė saa e saa dit nder Malcoor, e tuj diftue se magjar e shqypėtaar janė kėnė dikuer aljat, don me paa n’ket sheje t’mira per t’pastajmen. Shton se nuk do ta lshojnė zemra nierin per kohė t’keqe, mbosi nji t’daam i mirė nuk asht i largė. Biseda e shkurtė e Baronit Nopeza asht e prit me rrnoftė “Hungaria”.
Prenci rumen Albert Gjika (preje fisit shqypėtaar), n’mjes heshtimit t’gjithmarshem, thotė franēezisht: “Vllazen shqypėtaar! Janė katermdhet viet qi un jam tuej i diftue Europes se ju jeni, e shkoj tuej i diftue e mjerimet tua e tuej lypė t’drejtat tua. Sot ju keni simpatiin e t’Itales e t’Austriis, por asht edhe nji lenii tjetėr qi s’do t’harrohet: asht Franca! E vertetė asht se kėjo lenii asht lidhė me Rus per shum inteersa, por Franca, qi kaa nji historii aē t’bukur, nuk mund ta qesin n’harresė shejtimin e ēashties shqypėtare. E test po ju diftoj nji t’ree t’gazmueshme: s’kaa shum, tesh pak javė, Ministori i Shtitresės qeveriis Rumene. E.T.Take Jonesku, m’bani me diit se per me i ndimue shqypėtarėt n’perparim. Rumenia kaa me hapė shkollė shqype n’shqypėtarii. Por une jam ushtaar e nuk e ndieku politiken as diplomaciin, e prandej po ju tham: A doni ju shqypėtaar, nipat e vertetė t’Skanderbegut t’madh, Shqypėnin e madhe, me katėr vilajetet e t’Kosovės, t’Shkoders, t’monastirit e t’Janinės? T’rrokim armėt! Vetė jam gaadi, si nji ushtaar cilido, me i sherbye Atdhees t’parve mii. Ja konferenca e Londonit na duhet nee, jo diplomacija, por flamur, pushkė e fushekė! Prenci Gjika, qi i thotė trii fjalėt e mrame n’t’amlen gjuhen shqype, ēon peshė shum brohorime.
Mandej kėndohen telegrame e letra t’panumes, t’derguem preje Shqypė tarve n’kater anė t’botės, per pelqim t’Kongresit. Gjithecilli telegram a leter asht shkak brohorimit. Priten me nji shėnd t’posaēem nji telegram i Prenk Bib Dodės, prencit t’Mirditės, e nji tjetėr i zojave t’Borgo-s Erizzo. Shkruhen telegramet per Ministore Punve t’Jashtėme t’Austriis e t’Italiis e qi e kena qitė fjalet. Kreitari difton se, mbas ēashties t’ditės, duhet perpar ame sgiedhė nji komitat pleqsijet,e, per t’kursyem kohet, paraqet me i emnue ato qi kan pasė maa shum vota sod nade n’ t’sgiedhe n’t’zyres t’Presidencės.Mendimi asht i pelēyemun e kėshtu dalin pjestaar t’komitatit pleqesije zotniit: Stef Curani, Mark Kakarigji, Orazio Irianni, At Fan Noli, Filip Kraja, don Pjetėr Tusha, Zef Skiro, don Foti Ballamaēi.
Mledja asht shtyy per ne nesre nadje n’10 asht 7 ora mbasdite. Ndersaa kongresistat janė tuej lanė sallen, ndollė nji inēident, i vogel por fort diftues, m’nji bankė t’shtypit. Nji gazetaar shqypėtaar, e qi asht edhe kongresistė, i avitet korrispondentit t’Corriere della Sera t’Milanit e i thotė: “Ti, mirė se kee ardhė, por gazeta e yte… jo sakt! – Paa ta baa pa rrugė tyy, unė nuk mund t’i lypi kongresit qi Corriere della Sera t’dalin jashta, per t’pruemit e sajė t’pa dej, krejt t’padejė, kundra Shqypėtarve – por ban se u nu e ēova dishiriu t’em n’vend e ti t’jeshė kėtu ceēanerisht. Ti thoshe un kongresit se gazeta e yte kaa hjellė neper mjes korispondetave t’Romės e t’Malit t’zii t’shaame e t’shpifuna qi s’kan dalė as prejė goiet t’Pasiē it – kishe per t’paa ‘i herė!…”.Gazetari italian, qi s’und ta mohojnė t’pruemit e mrapėsht t’gazetės ilaneze, e , m’tietren anė, nuk mund ta dėnojnė, i shporret si t’mundet tuej u falė nderės per sajdii qi i bahet veēanerisht. E tuej ja marrė doren shoqishojt myllet inēidenti i vogėl.
E 2-ta ditė. Mbledhja hapet mbas 11. Kreitari kėndon emnat e atyne qi dje folne e pėvetė a kaa lanė ndo ‘i ėmen jashtė. Kerkush s’pergjegjė. Duket se ky asth verbali i 1’1 ditė, e pse i shkurtė nuk enthusiasmon kėnd.
Por kongresistat janė t’eletrixuem prejė kėndimit t’ketii telegramit dergue prejė E.T.Markezit Di San giuliano: “Faik Konica kreitor i Kongresit Shqypėtaar – Trieshtė. T’falem nderės me zemėr e t’lutem me m’ju falė nderės bashkatdhetarve tuu per ndjesiina qi po m’diftoni. Akseptoni kushtet e mija sinēerishtė per lirii e perparim t’Shqypeniis – San Giulihno”. Telegrami asht i aklamuem dyy heresh e gjat T’tanė gazetarėt donė me e marrė maa ‘p e mbas pak fjalėsh ndermjet tyne, krejtari ban mledhjen me i ēue nji aklamacjon t’tretė Ministorit di San Giuliano qi “na kaa dergue nji telegram aē t’bukur saa me kenė shkas fjalėsh ndermjet gazetarve” – E mledhja aklamon per s’tretit.
Mandej kėndohen shum telegrame e letra t’derguem prejė Shqypėtarėsh e tjerė.
Bje n’syy nji telegram prejė Spalatos (italisht)ku protestohet kundra zyres qil nuk akseptoj telegramm n’gjuhė shype, mandej nji tjeter prejė Barit ku thote me lypė mprojtimin e mbarė t’Europės. Asht i pritun me shum sympatie ‘nji shndet urimit i xansave Maēedon-Rumen t’shkollave t’Bukureshit. Nji leter prejė Kotorrit qi kalxon erojzmin e mprojtėsave t’Shkoders e thotė se t’gjith populli kaa rrokė armėt e se edha n’mjes t’gjytetit e t’Mirditės asht e ēilun pshė entusjazem t’math e t’gjik gaz mohen prejė shėudit.
I pari urator permbi ēeshtje t’shkrueme per ket ditė asht At Fan Noli, themeluesi i Kishės thqypėtare n’Amerikė, i cilli, kuer hypė n’tribunė asht i pritun me brohorime zemret. Aj thotė se asht i gazmuem tuej paa tėardhun kėtu bashkatdhetar, e prej t’gjith krahinave t’Shqypėniis, prejė gjith viseve t’botės, e t’tanė vllaznue n’ideal t’atdhees, qi ban me harrue ė’farė do ndryshim fejet. Gėzim e madhėshtii shejtė i sjell t’paamit thqypėtarve t’Itales, t’cillt, edhe pse kan lanė shqypėniin tesh saa mot, shterngojnė flamurin kombėtaar me gjith at fee qi kan ato t’leem n’shqypėnii, e qi, tuj pas ruejt gjuhė e zakone, mund t’i paraqites botės si shembėlli inaa i larti per roje t’udiesinave kombetare hjithmonė gaadi per ė’do perparim gjytetenimit. Asht ky – thotė uratori – nji ēas i mner shem per nee, nji ēas gėzimit e mundimit: shqypėja asht njallun por e kan plague… shqypėnija mbas saa e saa vjetėsh luftimit, mbas saa martirizimesh, po vėhet edhe ihere n’udhė t’lirisė e t’perparimit: por saa gjak i pafaj, saa zjerm i math po e shemton tdheun t’oė t’dashtunen? Histerija na gzmon sot zemren, se, sikuer Skanderbegu pat miq, papen n’Romė e Unjadi-n n’Ungarii, kėshtu edhe sod na kemi mprojtėsit t’onė n’Rromė e n’Vjenė, prej kaa shterngohen serbėt, grekėt e malazezėt mos me e prekė kombin shqypėtaar, lig ėshtue veē pse i paarmė.
E kėtu uratori, indaluėm shpesh prej t trokitunave, neltesn, tyi perdoruėnun n’gjuhė te thjeshtė fjalė t’madhnueėsme, trimėnjėn e shqypėtarve, i udezė njesinat e kongresistėve tuj tregue Oso Kuken e disaa kange toskerijet qi flakojnė pėr atdhetarizėm me shka perkujton e pertriin n’zemra te gjithve burrėniin deshmorvė t’kryengritjeve kombėtare e pvete: Perse u mlodhme na kėtu? Shka mund t’bajmė per Shaqypenii per me i kundershtue grekve e sllavve qi donė me na hupė: Shka, do t’bajmė per me pasė nji Shqypėnii t’vėrtetė me kater vilajetet. Kuer kaa me kėnė pagjė n’Ballkan ‘kjoftė se Shqypėnii s’kan per t’i dhanė t’tanė ato tokė ku flitet shqyp? Shka janė e shka perfqsojnė maa shum se na popujt e Balkanit? Grekėt, n’qind vjet vetqeverimit, shka kan baa per m’u vun maa nelt se na? Dy dit bni Edem Pasha – shqypėtaar – me i thye grekėt e kėto tesh saa muej rrethojnė Janine, ku pak shqypėtaar mbajnė njitė gjith ushtriin. E n’Shkoder a nuk janė shqypėtarėt qi mprojtohen burrėnisht kundra sllavve? – A mund t’ngjasin maa lufta? A do t’presim t’daamit prej diplomacijet? Konferencat diplomotike e kongresat nuk e pshtojnė Shqypėniin, un i nap nji t’vjeftun kongres it n’kioftė se jemi mledhė me baa toe permbii shpatė: O vdekje o fitim. Qe n’pak fjalė t’folunit i shkelqyeshėm At Fan Nolit, i cilli kje i pershuduen me nji krokitje duersh t’gjatė, e perqafun vllaznisht.
Tuj kenė 12 ore 30, mledhja e dytė dahet per t’u mbajtė n’15.
Shum gazetaar gzohen per shpejtiih armonike t’gjuhės shqype: asht per to nji e papritun uratorja shqypėtare. Shohim se do korispondenta gazetash sllave qi e kan mbriit erkord-in e t’shpifunave kahė ana e Shqypėniis n’luftė balkanike, edhe pse s’kuptojnė kurr nji fjalė n’gjuhė shqype, nuk xehen per fjalėkthyesa e shkruėjnė, shkruėjnė… padaa! Oh, kėjo shkolla e Pasich-it! Mledhja e mbasditės. Merr pjesė sod edhe Markezi i Aulette-s, qi mledhja e pret me nji brohorim zėmret t’sajdishėm. Kėndohen pak telegrame e lėhen shum tjera t’korispondencės t’mramė t’dergueme prej beledinave shqypėtare t’Itales. Dahen do karta permendjet me retratė t’Berchtold-it e t’Markezit Di San Giuliano, t’botueme prejė Anselmo-s Lorecchio, Drejtori i ‘Nazione-s Albanese”.
Zef Skiro proteston n’ėmen t’Shqypėtarve t’Itales kundra Malit t’zii qi, tuej lypė padaa udima per veedi n’ėmen… t’drejtėsiis e t’mshriirės, qi aj s’u kaa, dhanė mandej leje t’hiin Kryqi i Kuq italjan n’Shkoder. Mbasi t’gjith e njofin mshriren e kaloriin malazeze, e presin t’tanė protesten me brimė qi diftojnė maa fort t’perbuzun se mėnii per cuga t’Cernagores. Nji kongresistė thotė: “E pse Italja, n’vend qi me hjekė prejė Malit t’zii Kryqin e Kuq, nep per ēmim miljona mbas miljonash n’ndihmė t’gjakbaasave? Ky sistem m’duket si vaji… kokodrilit!…”
Paal Gjergji, prej Borgo Erizzo-s (n’Dalmatje), qindron mii fialezen e Sllaveve e t’grekve “Ballkant popujve ballkanik” e difton se si kėjo fialė s’kje veē nji masė atdhetare mbii fėtyrė cubash t’vertetė. E myllė t’folunit italisht tuej permendė fjalėt qi Zef Garibaldi i shkrj me 1866 Elenės Ghika:”Ēashtja e shqypėtarėve asht e ėmja!” e thotė se vetun me armė, mbas mendes t’tii, kan me muejtė shqypėtarėt me marrė gjakun e saa t’keqbameve t’sllavv’e t’grekve.Uratori asht shum herė i pritum me trokitura kuer permendė simpatiin e Z.Garibaldit shum t’shaame i hjellen t’birit t’ tii gjeneralit Ricciotti-t Garibaldi, aē pak besnik n’ideal t’madhit t’Babės vet.
Avokat Lehova, drejtori i Atdhees n’Kostancė (Rumani) bjen t’falnat e shqypėtarve t’Dobrugjes e ja lshon historiis eroizmin shqypėtaar, tuej diftue se malazezet fituėne derė saa patėne Malcorėt e rrejtun per brii. Qet mandej fjalė ziermit kundra shtypit qi asht shitun lidjes Ballkanit e shef nevojen qi Shqypėnija t’jetė e formueme me kater vilajetet e Kosovės, t’Monastirit, t’Janinės e t’Shkodrės. Pandeli Eangjeli, i kėthellėt n’letratyrė shpypėtajre iemnuėm per atdhetarizem edhe bjen t’falnuat e shqypėtarve t’Rumaniis e i bashkohet nder mendime foltarve t’parshem. Basil Djamandi gazetaar rumėn n’janinė, ban nji kalxim t’gjatė permbii vllah t’shqypėniis t’jugut e t’Maēedoniis. Si thotė uratori kuco-vllahėt janė 1.180.970 frymė, nder t’ēillėt 550.970 gjinden nder vilajete shqypėtare e n’vilajet t’Selanikut. Difton se kėto, n’ėmen t’drejtsiis, lypin m’u njitun Shtetit Shqypėtaar, qi kan me i kėnė rajė besnike, mbasi kuco-vllahėt i donė shqypėtarėt pernjimend vllaznisht.
Ndalohen njiherė t’folnuat per me kėndue do telegrama. Vėhet oroe nji prejė Bukuroshet – i shoqniis Maēedon –Rumene- qi ban t’lutuna t’jetė Shqypėnija e formueme me t’gjitha tokėt ku flitet shqyp e rumanisht, mandej kėndohet nji shndet urimit dergue prejė Reich, post-es t’Vjenės. Nji letėr prejė Krujet dergue Mahzar Toptanit thote se n’Shqypėnii po bahen pregatitje shperblimtare sidomos rreth Krujet e Lezhez hu gjinden 10.000 shqypėtaar t’armatisun. Shkrojs’i leter difton n’marim se t’vllaan e tij e kan vorrue serbėt eri m’qafė e grii mandej n’pushkė. Kėjo diftesė ēon peshė nji dimostracjon t’math kundra kalorėsve ballkanikė e sidomos kundra serbit. Ēohet mandej Kol Ivanaj, i cilli flet per kufi t’shqypėniis e thotė se i bashkohet n’mėndim foltarve tjerė permbii lidhjen Ballkanikė, qi pat qėllimiumii te ndarje t’Shqypėniės. Mandej vėhet me fole pėrmbii formė t’Qeveriis t’shtetit shqypėtaar, por e ndalon presidenti mledhjes e i duhet me e lanė biseden deri atėherė ndigiue fort ftoftas prejė kongresistave.
Untori Kandili, qi banon n’Bukureshė, ja kėthen Kongresit at xehtsii qi pat perpara, e fjala e tij qi buron prej zėmret, asht shkaku i shum brohorimeve, edhe pse n’fund s’thotė maa teper se kan thanė tjeret. Hil Mosi, me vėn ja shtje n’mend kogresit, se po flitet shum per Shkoder e Janinė, e vilajeti i Kosovės e Monastirit por saa po permendet. Idriz Manushi, prejė Kosovet, thotė se po flitet per Shqypėnii t’madhe. Fjala nuk ėshtė e arsyeshme, pse nuk do t’flitet as per shqypėnii t’made as per t’vogel por permbii ate si na qet historija, gjuha e zakonet. Fjala e Manushit asht e pritun me t’madhe simpatii prejė kongresistave. Ēohet mandej haki Florina e flet pėrmbii vilajet t’Monastirit, tuej thanė edhe se po biret shum kohė kot: mledhja asht t’ tanė nji mendjet qi Shqypėnija e vertetė rrjedh prejė kater vilajeteve t’Shkoder t’Kosovės, t’Monastirit e t’Janinės. Orazio Irianni thotė se po flitet teper e se asht nevoja me daa ndo i send. Presidenti Faik Konika difton se kongresi kish per t’baa punė t’mirė tuej formue nji memorjal qi ti kalxojnė Fuqiive, bje fjala, se Jakova, gjyteti sod nder fjalė, s’kaa por 12 shpii serb… Dervish Hima, mbasi u permend memorjal e shef t’nevoishme me vrojtue m’tė qi e para garanxi pagjet per kohė per t’ardnun ast m’e shtii n’Shtet t’Shqypėniis Jakoven, persė strategjikisht, kush kaa Jakoven kaa edhe nji nder ēilca t’Shqypėniis.
Don Ballamaēi, difton prej anes Shoqniis rumėn-maēedone se vllahėt duen me jetue nen flamuer t’Shqypeniis. Rrfen se kaa zoor veē me mėndue qi Fuqiit e mdaa kan me ja hjekė Shqypėniis krahinat e bukra t’lakmueme prejė sllavv’ e grekve, e dishron t’krijohet nji vend autono, msi n’Svicer, nder ato krahina t’vilajetit t’monastirit e t’Janins ku janė t’perzim rumėn e syqypėtaar. Mbas bisedės t’Ballamaēit, qi u myll me trokitje duersh t’gjatė, lėhen punet per me i kapė ne nesre nadje.
E treta ditė. Mledhja e paradites. Fillohet e terta ditė me kėndim t’telegramit t’E.T. kondit Berchtold: “Faik Konika, President i Kogresit Shqypėtaar, Trieshtė – Shum i kenaqun per ndjesiina t’diftuemeu n’telegram qi m’dergove n’ėmėn t’Shqypetarve t’mledhun n’Kongres n’Trieshtė, t’lutem me pelqye bashkė me falenderjet e mija urimet maa t’mdhajat per perparim t’Shqypėniis e t’popullit shqyptaar. Berchtold”. Me brohoriina t’mdhaja pershndetet ky telegram. At Fan Noli shqypėton nji t’folun qi e myllė ēashtjen e kufive. Ai me shum arsyena historike, etnike, ekonomike, difton se Shuypėnija do t’formohet sadopak prejė kater vilajeteve t’Shkoders, Janinės, t’Kosovės e t’Monastirit. Edhe kėso heret uratori asht fort i aklamuem. Mbas kėsajė, Kol Ivanaj i avitet presidencės e i lypė Fajk Konicės shvilim per mėndirė t’keqe qi dje ja priti fjalen.Faik Konica i pėrgjegjė se s’e kaa me detyrė me dhanė shvillim kurrfaret, pse at herė gjithcilli Kongresist do t’jepte ndo i zhvillim, atėherė Ivanaj holl mbii tryes t’presidencės biljaten me ėmėn t’vet . Kjo ngjarje nuk shkoj gjatė. Faik Konica i dha, pėr mjes dy tjerve, nji diftim, ku, pas permendė kerkend, thote se kama e tij si kreitar, qi lypė nji paansii kreit t’keputun, e vėn jashta ė’do kunderaktimit t’posaēem. Nuk kje botue kurrnji verbal, nense shum gazeta folne per ket ngjarje.
Mark Kakariqi don qi Shqypėnija t’keet kufit e vet natyrale. Pse per ndryshe nuk do t’kishte fuqii me jetue. Edhe aj asht n’mendim t’i dergohet nji memorial Fuqiive t’mdhaa, e dishron t’lypet interventi i armatisun i Itales e Austriis, qi t’hiqet qarkimi i bregut t’Shqypėniis, qi asht shkak t’gjith psimene popullit. Dishron qi kogresistat t’napin besėn shqypėtare me fjalė “vdekje ndo liri” – e t’gjith mledhja, si t’ishte nji nieri, i pergjegjė me brohorim. Demeter Molle, qi banon n’Filipopull, bjen urimet e shqypėtarve t’Bulgariis. Orazio Irianni, i pritun me brohorii, flet n’ėmen t’Shqypėtarėve e t’Italo-shqypėtarve, t’ngulun n’New-York. Une- thotė – kjeēė krejt kundra Aljancė Triplike, por sod e shof me detyrė me diftue se jam pajtue me tė, mbasi veē me intervent t’sajė energjik na sod mund t’flasim per nji Shtet Shqypėtaar. Por mos ta harrojmė qi besen maa t’madhe do ta kemi n’veedi, n’ffuqii t’onė, n’njisii e n’bashkin t’gegve e t’toshve, t’kerstėnve e t’myslimanve. Kėshtu njite, mund t’i kalxojmė me dobii anmiqve t’Shqypėniis, se kurr s’kemi me perkulun ndo i kind t’flamorit kombėtaar, se s’kena me hjekė dor kurrė prej tokve qi po na i grabisin, kėshtu kena per t’i ndjekė gjithkund e gjitmonė amnigėt t’onė. Mos ta qesin kėto n’harresa fjallėn e moēme t’turkut: “Shqypėtari i shkjepėt mbriiti deri n’Bagdad!…”.Uratori, qi shum herė do t’ndalet prejė brohorimesh, nuk flet per kufi Shqypėniis, mbasi argomenti kje shvillue deri n’’osun prej At Fan Nolit.
Përfaqësuesit shqiptar në Konferencën e Triestës 1913 (Faik Konica në mes)
Vjen mandej Bajram Doklani, i vleerti luftaar i Jakovės veshė me petka kombtare, e qi habitet pak prejė aklamacjonit entuziastik t’Kongresit. Aj asht mėsue nder mledhje malit, ku ditet pak e amel e ku aklamacjoni shėnion qestii… Por shpejt mėsohet domosdo e vėhet mbas i grimet me baa nji diftim tė shkurtė, por t’fuqishėm:”Hrekėt, malazezėt e sidomos serbėt, kan rrėnue shpijat e toket t’ona, kan baa kerdii n’pleq, n’graa e n’mii!…- Ju bai bee, o trima, se do t’mundohem me gjith fuqi t’bahet Kosova nji vorr serbėsh!”. Nji brohorii e nji brim’e gjatė i ban jeh fjalve t’Doklanit. Dervish Hima, mbasqi u permend Kosova, Kėndon nji statistikė ku thohet se n’at vilajet janė 300.000 Shqypėtaar e jo 3000 si donė me thanė serbėt. Stef Curani thotė se do t’shtihen n’Shtet t’rii edhe ato gjytete ku populli asht i perziem, e gjysa asht shqypetaar. Dishron qi ky mendim t’vehet n’memorjal qi kongresi do t’ja dergojnė Fuqiive mdhaa.
Zef Skiro difton se flet italisht mund ta ndjekum maa udobisht shtypi. Permendė traktatin e S.Stefano, i firmuem prejė Turkiis me konop n’fyt, e mandej flet gjatė per traktat t’Berlinit me t’cillin Europa i hoq shum sllavve preje shka i dha i pari. Por edhe ai i Berlinit nuk kėje daa me gjygjė e Shqypėtarėt u kundershtuene e Europės ju desht me ēue komisjone n’vend. Lord Fitzmanrice, me dalxime qi i bani Qeveriis inglize, ja vuni Shqypėniis kufit e vertetė. Mbasi permendi dimostrajonin aniitaare t’Ulēinit, me t’cillin Europa desht m’i falė Malit t’Zii tok e gjytete qi aj s’pat fitue, mbasi permendi letren e bukur e senatorit D’Estournelle, Qe per pasqyrė sugariis gazetare t’Itales, qi aht tuej ja mbajtė thesin n’jedhsii regj Nikollės, letren e ēmueshme e t’Nd.D’Estournelles, qi us htyp n’gazetė Temp. Paris me 10 Tetuer, 1912. Maron tue thanė se kufit e Shqypėniis janė daa katerdhet vjet para. T’rrahunit qi ban sot diplomacija nuk a veē nji komedii me marre qi do t’marojnė!… (brohoriina t’mdhaja).
Mledja e mbasditės. N’3 orėn mbazdite, si u cil Kongresi, kėndohen telegramet maa me randsii ardhun prejė Bukureshit, Borgo-s, Erizzo, Napollit Amburgo,e tj. Asht i pritun me shum simpatii nji shndet urimit i redaktorve t’Liberta t’Goricje. Flet mandej tedeshku ingjenjer Haessler, prejė Vjenėt, qi na ban franēezisht nji lekcjon gjeografijet tregtare, tuej dhanė kalxime mbii nji kartė gjeografike pshteta m’nji kamalec. I kshillon kongresistat me ēue zanin nelt e me lypė Shqypėniin saa maa t’madhe. Ndėrsa flet ingj.Haessler shum kongresista lanė sallen tuej mormurne: “S’asht nevoja m’nji Kongres Shqypėtaar me ardhė t’hujėt me na kalxue shka na diim!…”. Madhėnii, Posė tridhet e saa vjet t’kalueme prejė se u baa traktati i Berlinit e Komisjoni Europian per t’daam kufine, t’cillit vetė i kjeēė segretaar, m’lirojnė prejė kshillit diplomatik. Madhėnija e Yte shtergon t’gjit ndjerzit e drejtė me protestue per diftim t’And luftet persii kundra Turkiis. Po lypi dishmiin e shokve t’Komisjonit qi patue me mue me 1879 e me 1880 dergesen e randė me shdeshė Shqypėniin tokėsh qi ti s’pate fitue, po lypi dishmiin e shokut t’ėm ingliz ende gjallė, sir Vincent Cailard. Na kjeme bashkė n’Podgoricė mbii rrėnime t’shkreta qi cubat tuu kishin baa. Na t’gjith, kush maa pak kush maa teper, kjeme marrue tuej paa se paqja n’botė kje vuu n’rrezik veē per inteersė t’Ande e per atė qi Ti e thirrshe lumnija e Yte: na e uptueme se lufta qi ti ēove peshė nuk kje trimėnii por sendergjimi i Yt. Koha kaloj, Ti po fillon e po rrxigon me ja vuu prep zjėrmin botės per me i goditė punės tua. “Ti nuk kee kundershtaar n’rregginii t’Ande, n’at Mal t’shkretnueme, m’vien keq, se kishe me pas prejė tyne ndeshkimin qi Ti meriton e qi gjikimi i botės gjiytetnueme nuk ta nep. “Vetė n’mos tjeter kam krye nji detyrė t’ėmėn tuej t’shkrue shka t’i s’mundesh me ndii e qi asht ndjesija e t’gjith atyne qi njofin t’mjerin vėndin t’And. D.estournelles de Constant. “Senator franēez qi kėje Segretaar i Komisjonit Europjan per t’daam kufive t’Malit t’Zii”.
Paal Ghierghia, fort i veshtuem, permend t’ndollunat eroike maa t’mdhajat e histores t’atyne krahinave qi donė me ja hjekė shqypniis. (Brohoriina t’mdhaja). Gjithnji mbii ēashtje t’kufive kapet nji kundershtim i foort, n’cillin marrin pjesė sidomos i kėnuni xheneral Fazil Toptani e Dervish Hima. Ēashtja qi shteti i rii a do t’kufinojnė vetun me serb e me grek a por edhe me Bullgarii, nuk i daan kundershtarėt veē n’do pun t’vocra, mbasi shifet ēiltras se gaadi t’gjith kongresistat janė n’nji mendjet qi, tuej kufinue Shqypėnija me Bullgari kjo s’kaa per t’lanė kurr as serb as grek – anmiqėt maa t’mdhajt e Shqypėtarve – t’a damnojnė Shqypėniin e ree e per mprojtje t’ėmnit e t’interessavet t’veta.
Fai Konica, per me kėputė t’rrahunit e sajė ēashtje, qet n’shesh qi prej lidhies Bullgari qi ja bani maa pak keq Shqypėtarve. N.D.Molle, mbas kėsajė difton se Daneff si kthej prejė Londonit, i tha me fjalė simpatijet me zemėr qi Shqypėtarėt kan per t’pasė nji Atdhec t’madhe e t’liir. Bahet mandej votacjoni tuej ēue doren e nji shumicė e madhe e pelqen qi Shqypėnija tė Kufinoinė me Bulgarii. Prenci Albert Gjika ven oroe prishaqefas se po flitet per kufi…Prishaqefas? Po kėjo esht ēastja maa e para e Kongresit?… – i bje nder fjalė Krejtari. Gjika- tuej mos i vuu vesh ndalimit – thotė se s’duhen tjera fjalė me daa qi Shqypėnija s’und t’formohet veē prejė kater vilajteve. S’kaa – thotė uratori tuej xee – por nji Shqypėnii prejė Malit t’zii e deri to Arta e Monastiri. Me folė mandej per vetgeverim asht kot, vetė Fuqiit e mėdhaa e kan proklamue. Edhe per kufi nuk mastojnė kėndimet e shkrimet e Lord-it Fitzmaurice? Inglizi a burrė fjalet, t’i sillena atij. Qe nji mprojtės i dejė per ēashtje shqypetare. Faik Konica, I jena sjellė, por kaa qillue i lig. Mandej asht i lidhun partiti liberal qi ndjek nji politikė kundra intereseve t’ona…E kėte due me thanė, o vllazen shqypetaar, e po jan perseris tuėi ju diftue se me fialė t’kota kurgjaa zdahet, por lypet “flamuer, pushk e fushek!” (trokitje duersh).
Luigj Jakova pėvetė se t’tre delegat Shqypėtaar qi gjinden n’London a janė pernjimend t’derguem prejė Qeveriis t’Pertashme t’Vlorės, e dishron me diit se shka kan xjerr o, sadopak se shka kan baa deri m’sot. Faik Konica ep t’gjegjun se delegacjoni qi gjindet n’London asht pernjimend me Qeveriin e Pertashme t’Shqypėniis, por nuk mund ta diin a kaa xjerrė gjaa deri m’sod, e se shka. Dom Pjetėr Tusha, famullitari i Berdicės – i pritun me nji trokitje duersh t’gjatė – dishron qi t’shkojnė mirė katolikėt, orthodokset e myslimanėt qi t’gjith s’bashkut mund t’luftojnė kundra anmiqve t’Atdhees. Ndryshimet e Fenave, – thotė Don Pjetri – shduken kundra rresiqeve qi hjek vendi i t’parve t’onė: s’asht Fee n’ket tokė qi ja vėn kuj me detyrė mos me luftue e mos me dekė per dhee t’vet.
Dishron t’i dergohet nji telegram konfeerncė ambashatorjale e t’i diftohet se bloku n’breg t’Shhypėniis nuk viin gjaa per Aljat, veē asht shkat mjerimesh t’mėdhaja e deket per saa t’pafaj (brohorime t’gjata). Pushon mledhja per pak ēaste e kuer kapetė puna persrii, nji aklamacjon i math shgrehet n’saall. Merr me folė Kristo Mexi (nji nder tetmdhet senator t’Qeveriis t’Pertashme t’Vlorės e, mbasi kalxon se kaa ike prej Vloret tuei i pshtue anijave t’Grekut, i bjen Kongresit t’falunat e uriemt e Ismajl Qemalit e t’shokve tii. Mledhja i pret kėto fjalė me nji aklamacjon t’fort. Jak Koqi, shkodrane, ngulun tesh saa vjet n’Trieshtė, shvillon ēashtjen shqypėtare kahė ana e politikės e ekonomiis. Per me kalxue dashtėniin qi Shqypėtari kaa per ē’do ēashtje shejte, qeet shum vende historijet; difton nevojen per Itale me pasė nji Shqypėnii t’foort e t’liir afer veedit; e qet n’dritė t’mirat ekonomike per ato qi qesin kapitale nder pun t’Shqypėniis: kėto jo veē ēojnė pasuniin m’nji vend i vorfen per sgėjedhe t’mrapėsht t’Turkut, por hiin edhe nder punė t’frytshme e t’shigurta. Fjala e Koqit kje fort e eklamueme.
Abdullah Struga, mysliman, i njoften per atdhetarizėm e trimnii qi kaa diftue nder saa lufta kundra Turkuqt, asht n’mendim m’u gatitė me protestue me armė per t’daam kufive keq per Shqypėtaar. Faik Konica difton t’myllun ēashtjen e kufive e ja lshon fjalen Dokt.Pattajo, rumėn, ei ardhun prej Amerikės me marrė pjesė n’Kongres. Ky sheh nevojen t’jenė vllanzii ndermjes t’Shqypėtarve e t’Rumenve. Kėndon gjysen e t’folunit n’gjuhė inglize e gjysen tjeter italisht. Mbas fjalės Pattajo, fort e aklamueme, kalohet n’ēastje arumune, mbii t’cillen hiin me folė Dokt.Sciunda prejė Bukureshit, tuej diftue simpatiin e rumenve per Shqypėtaar e tuej thanė se vllaznit e tii Vllah Kishim me pasė shumė gėzim me kėne qi Fuqiit e Mdhaa i bashkojnė me Shqypėnii. Dashnimi rumenė, thotė uratori – kaa me kalxue vjeftjen me punė, mbasi Qeverija Rumene, por saa t’marojnė lufta, kaa me ēile shkollė shqype n’Shqypėnii.
Me t’folun t’Dokt.Sciunda, i pelēyem me shum brohorime, sidomos kuer permendė shkollėt qi rumeni kaa per t’ēilė n’Shqypėnii, myllet e treta ditė e Kongresit.
E katerta e e mramja ditė. Mledhja e paradites. Kristo Mexi, qi pritet prap me nj’at aklamacjon kuer pruni t’falunat e Qeveriis t’Pertashme t’Vlorės, kėndon nji bisede t’gjatė e me dije mbii t’drejta t’Shqypėtarve, difton njimendimin e tyne per dishire qi kan e ban t’lutuna per ftesė t’plotė. Po saa maruene broorimet qi pershndetue fialėt e Mexit, Leonida Losi, i njohtun nie pseudonom t’Shaban bejė, thotė: -Na po rrahim shplakė, po bertasim rrnoftė, po… a asht gjallė a jo Qeverija e Vlores? Shka asht tuej baa? -N’Vlorė – ja ban Kristo Mexi – janė shndosh e, mirė po haan e po piin!…Mandej praan, e ban qi t’merret vesht se s’kaa me muejtė kush m’i xjerrė prejė gojet nji fjalė maa teper. Por mledhia tuej ēyēyrue kalxon se i vien keq per ket heshtim. Frano Chinigo i cili menji t’folun fort t’bukur qet n’dritė martiximin e Shqypėtarve nder kėto pesdhet vjet e mrame e levdon me gjith fuqii t’fjalės s’vet erojzmin e kombit Shqypėtaar qi prep po shihet n’Janine e nė Shkroder, thot’ edhe aj se Shqypėnija e vetetė del e formueme prejė kater vilajeteve, e me idhmin i nep t’gjegjun atyne qi i Shkarkohen Shqypėtarve se janė t’pakthyeshem m’gjytetmin. Fort i aklamuem e nuglė t’folunit me nji himnen perparimit e madhėniis t’Shtetit t’rii.
Luigj Jakova ēon ji himnen Austriis “i vetmi Shtet mik i drejtė i Shqypėtarve; i vetmi Shtet qi per to kaa preh taganin”; maron tuej ēue nji thndet perendorit Frano Zefit, Qeveriis austriake, rregjit rumaniis e Aljancė Triplike (brohorime). Mbas kėshiillit t’Prof.Skiro, krejtari anhkote qi Luigj Jakova, n’shpejtii t’folunii, kaa qitė n’harresė m’i dhanė nderim edhe rregjit t’italiis, endė mprojtės ēashtjes shqypėtare.(Persrii brohorime). “Flet mandej Terenzio Tocci, i vleerti atdhetaar i Shqypėniis qi kaa ndejė saa dit nder male n’kohė t’kryengritjes t’mramė, e qi kje emnue at herė kryetari i komitetit shqypėtaar O maa mirė “Qeveriis t’Pertashme” qi n’mos ta trathtote Ricciotti Garibaldi, kiste diit me kerye detyren e vet. E presin me nji trokitje duersh t’gjatė. Po flas italisht – thotė aj – se merrem vest edhe prejė shtypi mundet me m’marrė m’rapa. Jam nji ushtaar e praa edhe kėtu due m’i ndejė rregullave t’ushtriis, por m’leui ta ges lirisht mendimin t’em. Kėtu flitet teper, kėtu rrahen teper duert, n’vend qi sot duer duhet me rrokė pushken; s’lypet tjeter kėtu veē m’u betue per: “Me shkue n’Shqypėnii me fitue o me vdekė”. E test-thotė Terenzio Tocci – t’flasim per nji gazetė t’Trieshtės, qi gjithmonė kaa pshtetė ēashtjen shqypėtare. “Indipendente” kaa shtypė dje se ky kongres asht baa prej’ Austriis. Un kujtj se do ta keen marrė vesht keq; si do qi t’jenė asht mirė t’dal prejė kėtii kongresit nji protestė qi t’diftojnė se Shqypėtarėt s’i sherbejni as Austriis as Itales por vetum Shqypėniis (brohorime).
Uratori qi pernjimend i nderum n’t’foun t’vet, don qi Shqypėtarėt t’gatohen per punė e s’und t’ndalet paa ankue qi u gjet, jo m’nji Kongres kombtaar t’Shqypėniis, por m’nji kongres nderkombtaar, ku hiine me folė tedeshk, magjar e tjerė…Mledja u pshtjedhue presidenti ja pret fjalen Tocci-t, por ky s’mund t’ndalet e difton se kongresi a vue per rrugė t’keqe, se edhe ato qi janė jashtė janė kujtue e lypė gjinji m’i dhanė t’gjegjun “Indipendente” ku flitet edhe per 50.000 koronė qi Qeverija e Vjenės i kaa dhan organixatorve t’Kongresit. Asnji shqypėtaar i vertetė mund t’durojnė kėto shqybe. Ndersaa mledja perzinet e kreitari mundohet kot me baaa me praa Tocci-n, do italo-shqypėtaar e kėshillojne m’e lane fialen e ndigion tuei dalė sallet, ku-thotė-nji shqypėtaar i vertetė nuk mund t’gjindet kondėn. N’mjes t’perziemit t’gjithmarshem kreitari ankohet fort per inēident, qi ban me folė t’gjith sallen; asht mjezditė e mbas pak shtyhet mledhja per mbasdite”. Po marrim prejė “Piceolo” t’Trieshtės t’folunit e t’ T.Tocci-t, mbasi mbas kėsajė gazetė po e bajmė ket diftime.
Mledja e mram’ e mbasdites. Salla nuk asht mushė si tjera herė. Orazio Irianni, tuej folė per mbii inēident t’sot nades, per m’i dalė para t’shameve qi mund t’keet “i flakti atdhetaar Terenzio Tocci” prejė atii qi nuk e njef, kalxon shkurt veprat e bukra t’jetės t’tii, e qellimin e t’folunit qi a kenė me lypė shvillim prej Organizatorze t’Komitetit mbii shkarkime t’mėdhaja qi kaa baa gazeta “Indipendente”. Edhe Irianni dishron qi t’nepen kėto shvillime. Uratori pėvetė mandei:”A asht e vertet se nder italo-shqypėtaar t’Kongresit gjindet nji qi kaa pasė nji ēmim nderimit preje rregjit t’Malit t’Zii sod amniku i jone maa i madhe?…Ēohet n’ kamė Prof.Frano Chinigo e “Une jam!”.-E shka kee n’mend me baa me at ēmimin? – pėvetė Irianni. -Kam me e kėtyhe n’Cetinė pse s’m’bahet me baart ēmimin e nji Shtetit qi s’asht i dejė me kenė n’bashkim t’tjerve!… Brohorime t’mdhaja e t’gjata pershndedin kėto fjalė, e Irianni maron tnej thanė: -Mirė krejt! E po m’bahet qeefi qi i nepet kėshtu nji shmllesė karakterit e madhe, qi mundet me i kenė per mėsim popullit shqypėtaar.
At Fan Noli, tuej kėndue artikullin e Indipendents difton se mbas mendes t’tii Komiteti Organizatuer e kaa me detyrė me dhan shvillimet qi lypen. Stef Curani – rejtar i Komitetit qi deri at herė kaa ndejė m’njėnt’anė tuejfolė nenzaa – mbas saa e saa t’nzitunash, difton n’pak fjalė n’hjuhė shqype se “asht marrii Shteti qi levddohet per maa t’mirin organisacjon financjar t’Europės, t’harxhojnė 50 mii koronė per nji kongres shqypėtaar”; por, mbasi mungoshin t’hollat, ju suellė nji nierit politik t’Vjenes, dashamiri i nji ministerit, e prejė tii pat 1000 koronė, qi kjenė daa mi harxhue 600 nder telegrami, 100 per sallė e tjerat per t’thiruna, per nji gostė per t’myllun e nji tjeter per nji mik (Taaffe). Shum pėvesin: “Veē me 1000 koronė kaq shum harxhe?…Curani s’bani zaa e Faik Konica ja lshon fjalen uratorit qi kaa redin me folė. Gazetarėt, qi kan ndii diftimet e Curanit n’qjuhe shqype e s’kan marrė vesht gjaa, per mjes t’perfaqsojnsit t’Piccolo-s (Nordio) lypin qi per kėto diftime kaq me randsii t’i bahet perkthimi italisht ndo franēezisht, mbasi edhe shum herė kan pasė mirsiin me ja perkthye do fjalė kreit kote…Presidenti nuk ndigion tuej thanė se kėjo punė i perket vetun Komitetit Organizatuer, e Nordio ban me diit se shtypi kaa me baa ket diftim qi “per t’pėvetuna t’baame organizatorve a kan pasė t’holla prejė Qeveriis, plokėsija nuk kaa dashtė qi t’shtypet t’pergjegjnnit”. Kėto la nė Faik Konicen me perkthye francezisht shka kaa thane Curani.
Dr.Sciadina shvillon t’gjith arsyenat qi kan per t’mbajtė n’vllaznii rumenėt e shpypėtarėt n’Shtet qi po leen. Mandei hiin me folė Epaminonda e At Fot Ballamaci, t’cillėt – gjithnji per mbi ēashtje t’Armenve n’Shqypėnii – nense diftojnė miqsii per Shqypėtaar, duket se duen me ngreh nji Shtet m’Shtet.
N’gjuhė, rumene flet me ket mendim edhe Bandelli, drejtori i gazetės La Dottrina, qi shtypet n’Bukoreshė. Si tha Lehova dahet m’i dergue nji telegram nderet Ministorit Punve t’Jashtme t’Rumaniis. Ing.Idris thotė se memorjali, qi po del prejė Kongresit, t’i dergohet edhe delegatėve Qeveriis t’Pertashme pi gjinden n’London. Skiro, n’saa asht tuej u myllė ēashtja e Kongresit, i falet nderės t’Trieshtės per t’pritun t’sajė njerzijet, dergon nji t’falun flamorit t’vlorės, e i nep nderim perandorit t’Austriis e t’Itales e t’gjith atyne qi janė miq t’Shqypėniis. Kreitari difton se a myllė ēashtja e gjithmarshme e kėndon memorjalin per t’u dergue Fuqiive t’mėdhaa e qi asht ky:
”Shqypėtarėt t’mledhun n’Kongres t’Trieshtės qi perfaqsojnė t’gjith Feenat e t’gjith elementat t’vendit t’yne, si edhe arumenėt t’njitun me to me interesa e mjerime t’perbashkeme, kan nderen m’i diftue kanēelariive t’Fuqive t’Mėdhaa, kėto t’daame:”Shqypėtarėt njofin iradii t’madhe per fuqiina qi kan daa me krijue nji Shqypėnii n’vedi, por i luten Ekēelensė s’Ate me baa shka duhet qi t’keeu maresė mjerimet e mėdhaja n’at vend. Asht krejt e nevojshme per popull Shqypėtaarėt hiqet bloku n’breg t’yne e t’pushojnė lufta saa maa parė, n’mos si gjith Shqypėniin, sadopak nder ato krahima qi Fuqiit t’gjitha janė nji mendjet t’jenė pjesė e Shtetit Shqypėtaar. Najemi shtye me baa ket t’lutun jo veē per dashnii atdhejet, por edhe per at fiill i njoftun prejė gjith botės gjytetnueme, qi asht e nevojshme edhe n’kohė t’luftės me pritė mizoriinat paa dobii. Per ndryshe asht friga se prenci evropjan, qi saa maa parė do t’i nepet dergesa e laart m’e mkamė Shqypėniin mos t’gjejnė n’at Shtet veē do rrėnime. I veen mandej nen kujtim Ekselensė s’Ate se nji Shqypėnii e formueme me krahina paa kurrfarė vjeftimit ekonomike, daa prejė gjyteteve maa t’mėdhaj qi mund t’bahen qendrat e gjytetnimit t’kombit Shqypėtaar, s’kishte me muejtė m’u mkamė rregullisht, e kishte me kenė shkak shum zoresh edhe per Fuqiina t’Mėdhja.
“Votue n’trieshtė me 4 marc 1913. Per mbii gjithecillin pies t’memorjalit, kongresst diftojne pelēimin e vet. Por ato fjalė “asht friga se prenci evropjan, qi saa maa parė do t’i nepet dergesa e laart m’e mkamė Shqypėniin” ēon peshė plot protestime. -Po ē’farė prencit evropjan o asiati. -Po a s’a kenė hjekė prejė programit ēashtja e traiten t’Qeveriis? Po kush desht me folė per ket a s’ju tha qi qitet jashta sallės me polis?… Po cilli vot nep t’drejte t’permendet traita e Qeveriis e mii cillsii e prencit?…Faik Konica! A doni ndoshta prencin prejė Madagaskarit? Shum aklamojnė e nuk laan t’ndihen protestimet e t’tjerve. M’nji bankė s’shtypit murmorohet per drejtorė t’Kongresit. Thohet se perkthyesat kan pasė e kan shumė kuides me perkthye… shka i kaa qefi reguluesve t’Kongresit. Korispondenti i “Matin” tuej paa saa simpatii e saafort i bihet mrapa perfaqesonjisve t’ “korispondensė Shqypėtare” t’Vjenės thot.-Duket se n’ket Kongres t’gjith asht monopol i Austriis…Si u maruen keto fjalė, Faik Konica maron t’folunit rritual per t’myllun t’ongresit e kėshillon m’e lanė sallen tuej kėndue hymnin e Perandoriis Austro-Ungare…E kėndojnė vetum tre o kater kongresista e tjerėt dalin jashtė paa zaa, e shifet se kan zemren n’vajė!… E kėshtu maroj Kongresi!…
Vrime. Lypi lejen me shkrue sikurse mii nji gjaa qi m’perket mue. Kur n’nade t’ditės mvrame t’Kongresit u ngreha me folė, kishe shpresė t’madhe se Komiteti fillėtaar do t’i kishte dishmue fletės Indipendente se lajmet qi kish marrė ajo nuk ishin tė drejta pot kur zdrypa, mendimi qi n’Kongres nuk do t’ishin tė gjith te dliirpertrini nji t’therun n’Zemer qi erdh tuj m’u shtue e tuj m’idhnue at herė kur paash se t’paa pastėrit nuk kiene t’perzanun me idhnim prej popullit. Mora fjalen n’shpresė se do t’u pelqete mendimi i em per me ngrehė nji komitet t’permbaem prej njerzėsh t’vjefshėm, i cilli me zemrim te kongresit e prandej me pushtet me veprue do t’u perkujdesėte per mprojtim t’kombit e per ndihmė t’vllazenve t’qarkuėm. Por kongresi mungote nji Parjet qi diftote nevojen e veprimit per sende maa t’gjalla e t’dobjisme. T’gjith bertitėshin: Vdekie a Lirji! E mledhia marė e pelqete tuj trokitun duėrt; por as kuėj s’i ishte vue detyra me i mledhe kėto brimė burrėnjet qi ridhėshin prej pellkut t’gjithve.
Ishte nevoja t’umbahėshin saa ligjerata mii kufi te Shqypėniis? A nuk kishte kenė punė maa e viefshėme mbas t’permbamit t’nji Memorandun-it, t’u mėlidhte Pleqėsjia n’kuvend t’posaaēėm e t’u perpiqėte me gjetė mendyren qi mos me baa me u gzue armiqt e me qeshe Shtetet e Mdhaja? Si nder punė te vogėla ashtu nder t’mdhajat drejtuėsat zbluėne ēiltas nji t’paa-gatim.Mendimet qi gjith e cilli qitėte, nuk ishin te mledhun prej as kuėi e shkrimi qi do t’u bate mii gjithecillen t’folun u ngushtote vetem n’ t’permėndun t’ėmnin t’uratorit. T’bjimit ishte i hir per gjithkėnd pse asnji rois nuk i gjindėte per vertetim t’kartave ftonjėse. Per me marrė fjalen ishte nevoja me u nenshkrue perpara e mandei muitėte me folė mji ē’do sėnd. Ishte nji program per t’u shdredhe, ishte daa se do t’u veprote me ree e se u muitėte me u baa ndo’i ndryshim: qe Kongresi nė faqun maa t’paa-pelqyėshmin. M’bie n’mend kuer tuj u ulė Fajk Konica n’vend t’Kryeparjis nji Kongresist i tha: “Dishroi me fole mii nji drejtim sybiektit ditės”. Kryetari hapi syt e tundi kryet me idhnim t’madh, si me thanė “Nji grue n’kongres?! Skangull kso doret… nuk bari, io”!…Ndoshta jena genjye, se n’mend t’disaa Shqypėtarve Kongresi do t’vieite me i diftue botės se shqypėtartė kishin pshtetė t’gjith uzdajėt e pshtimit t’vet n’Austrii. Kongresi edhe do t’paraqitėte, nense pak mshehtas, ndo ‘i prins qi kishte shperndao letra mjishe me nji zember-bardhėsii t’paa shoqe; e u paa kuerr u permend nji prins europian e kuėr nuk u qitne nė shesh disaa telegrafa.
Me 21 t’Shkurtit N. e T. Prins Kedivjial Ahmet Fuadi muėr n’London ket telegrafė:”I lutena N.S. me marrė pjesė nė Kongres Shqypėtaar te paren ditė t’Marcit, bashkė me Toptanin Hotel vauoli – Trieshtė” – N.T. i u pergjegj me 23 te shkurtit ‘Toptani, Hotel Vanoli, Trieshtė. Falenderje per ftim. I xanun per shejten ēeshtje t’Atdheut, kam me kqyrė n’muisha me ardhė n’Trieshtė. Per tash i fatoi punė t’mira Kongresit tui i porositė bashkėnii e njisii mendimesh. Prins Fuadi”. Kjo telegrafė u muėr por nuk u kendue persaa, sidomos nder dit te para, u kenduen saa e saa t’jera qi s’diftoishin ndo ‘i mendim t’nalt. Faik Konica e ndo ‘i ndihmėtaar i tij, deshtėne me pritė qi mos t’u bate nji diftesė simpatjet e evarjet Atji njerit qi paa ushqye dishire kurrėfaret, me urtii, e per sheitėn ēeshtje kombėtare siillet tash saa e saa kohė neper Mbretėriina e neper Ministera t’Europes tuj u perpjekė per permirėsim t’fatėzezės Atme t’Parvet t’tji. Ato qi punojn dliirt per politikė le Shqypėniis nuk patue raasen me diftue se Shqypėtaartė janė mirėnjoftesa e se diin te ēmojnė vleren e disaaave qi, sikurse Prins Fuadi punojnė per shfrim t’zemers vet, per atdhedashtunii e jo per dishire te mrapshta a per me ngrehė lavde mii vedi. Faik Konica e kush i mbaiti krah, diftuėne se nuk e njoftėne detyren qi kishin per t’baa.
Edhe nji send qi raa n’syy nuk do t’a qesim mbas doret, due me hanė, se perfaqėsojnjėsit a fletėtartė e shtypėshkronjes s’ljir nuk duelme t’kenaqun prej Kongresit por t’idhnuėm; o per tregim po marr fleten “Piccolo”, e cilla kur nuk kaa diftue sympatje t’madhe per shqypėtarė nuk a kursye me thanė tė drejten ēiltas. Kėshtu praa shkruėte gazeta e randė e Trieshtės e 5 Marcit: “Fletėtartė kishin ēue zanin paa-daa e protestue kunra saidjis pakė qi i kishin baa tuj mos me i thirre drejtė edhe pse s’i a u kishin pritė te hjimit nė Kongres: kundra perkėthyesave qi i kishin vue per brji, t’cillet i u lagojshin orė e ēas perkethejshin nga ligjeratat shqype vetem ato sende qi atyne i u dukeshin t’drejtuėme me i u pergjegje mendimeve t’filltėarve t’Kongresit; pse te gjtha telegraat e doreshkrimet, per t’u botue, mbas i ishin pershkue neper duėr t’dy Vienezve qi rrishin daamas ne nji tryes, nji inzhenjer e nji fletetaar raset, i u jepėshin t’jerev. Por saa u baa urdhuna e ditės e u dha ree mii te, inzhenjer Haessler-i u afrit te tryesa e Krietarit e paa u turbullue e me nji madhnii isundimit, qi kish perdorue ē’ n’fillim t’Kongresit, muėr memorandum-in, e, paa u ngutė xun e po shkruėn, persaa fletėlartė, nga te cillėt disaa t’derguėm fiil prej shum gazetavet t’mėdhaja t’huėja, pritėshin paa-durim me telegrafue neper Evropė.
T’gjitha protestat qi bane kėto fletėtare per me shtye kryepariin t’i bute nderimin qi i perkitėte, nuk vjeftėne asgjaa, saa perfaqėsonjesi i nji fletės madhe t’Paris-it, briti: – Po duket se ky kongres kenka ne dorė tė disaa zyrtarve t’naltė t’Austriis – Pėsėmėdhet minuta mbas kso pune t’gjith fletėtarte, paa u daa asnji, u ēuėne me dalė prej salet n’shei protestet. Mendyrat qi perdoroj kryepari tuj lypė t’falun e tuj i dhanė me shpejti memorandum-in, mjeftuėne me paque idhnimin e fletėtarve. Por me xierrė kaq u lyp me punue!…”. Nuk do qitė n’harresė edhe se kur Kol Ivanaj muer me fole mii nji prins per t’u emnue n’Shqypėnii, Fajko Konica, posė protestave qi bani mledhia, tha se n’mos t’u ndigiote fiala e tji, tuj heshtun, do t’kishte thirrė Policiėn e Qeveriis vendore. Oroet e mjia nuk janė t’jeter por ndollniina!…Muk po xaa vend me folė giatė mji tryėsen qi u baa me 5 t’marcit; vetem po tham se Fajk Konica protostoi me fuqii kundra t’gjith atyne qi kishin kujtue se hymni i Austriės nuk u kendue prej mungesės njisiis mendimeve, e zbuloi m’t’jeter se fort pak ishin ato qi e dishin!…
***
Gjith shka u tha deri tash vjefti me zblue pjesen e ligė te kongresit; tash po flasim mi sende maa t’paa – vrashme. A kie Kongresi aso trajtet saa me ngrehė kundra vendit kritiken e thershėme t’shtypėshkronjes italjane? Io, per t’sakt! Me t’vertetė u baan disaa punė t’paa – gjashme, e dikush dishmoj te peshtetun prej Austrjet; por kaqe gjaa nuk i lshoj fuqii t’plotė gjith atyne qi degjuan prej s’largut me kundershtue tuj perbuze fatėziin por gjithmonė bujarin kombin shqypėtaar. Prandei mbas’i, ne Mledhie te Trieshtės, Shqypėniia e vertetė, Shqypėniia e emnuėme prej pesė shekujve luftash nuk mujt me e diftue shpirtin e vet te paa – poshtėnuėshem mbas’ i tgjith kongresistėt nuk ishin te thyėm e prandei as te gjith austrjakant (shka dishmoj numri i pakė i kongresistėve n’ t’mramen t’ndejun e ne salė te tryesės); tuj mendue se protestat e te ljirve kiene t’pelqyėme nga shumica e te mledhunve, do t’vem oroe disaa t’ndolluna shum te randa.
Asht e vertetė se teper pak gjaa te dukėshme bani Kongersi i Trieshtės; por vjefti me i diftue te gjith t’huajve qi u gjindėne aty, nji atdhedashmė sheite prej anės te mbledhunve. N’piesė t’eme gzimi e malli qi zotnuėne zemrat e te gjith kongresistėve por saa u hap flamuri i kombit, peshendetjet e ndjeme qi u derguė ne atyne t’cillet saa herash nu e kursyene gjakun e vet per Atdhee – sikurse Bajram Doklani t’asaj Gjakovės qi u fal Serbjės -, perfaqėsojnė faqen e parė t’atij librit t’arėt, n’ t’cillin kan me kenė te amėshue deshmorėt maa te mraniėt t’Shqypeniės e kanė me kenė dnue saa e saa Pashiq-a qi ēnderojnė Evropėn…Nuk mund t’mohohet mandei se friga e shkangullit i xuu frymen e vreprimit kongresisteve!…
N’ mje’ t’Shqypėtarve, sikurse edhe, n’sasii shum maa t’madhe, n’mje’ t’italjanve t’paalirnem, kaa disaa austrofila, por kėto, t’baam prej t’hollash, janė fort pak, saa munden me u njehė nder gishta. As Austrofilėt e vertetė nuk janė fort shum, por kush guxon me i gjikue? Munden me u shoshitė t’paamet e politikės tyne; shumica qi kish muėjt me u thirrė pergjithnia, a n’cillen kaa nderin me e pelqye mendyrėn e t’paameve t’tyne, por askush s’kish muėjt me i njehė t’paa zemėr, sikurse bane gazetartė italjen tuj u diftue aq mende-leht!…N’ Italiė sot janė fort t’ralla ato fletore cfilimet qi i njofin e Kombit Shqypėtaar; e, n’daē me thanė maa ēiltas, nuk asht as nji qi, n’shka perket ēeshtjen e Shkoders, kaa kqyre, tuj ndiekė te drejten e loggiken, me shkrue se fialėza e Nikoll Pretroviq-it “Shkodren a deken” nuk asht garibaldine sikurse shkruėne e stershkruėne fletat – por ladute. As nji nuk u baa mprojsi i ēnderimit t’garibaldinismit!. T’Burrit t’Kaprerėt, kuptohet! E jo… t’Riēotii-ve!…Mbas’i emnohet ladut aj njeri qi, per me jetue, grabitė udhtarin, pse nuk do t’thirret ashtu edhe aj qi lshon kthetrat e veta mii nji komb mbas’i t’a kenė pree n’besė t’miqėsiis? As nji fletore mandei nuk kaa dashtė me i njoftė cfilimet e burrėninat e popullit t’Shkoders i cilli tash pės muėj lufton paa buk!… E shtypėshkronja e Austriis marė paa pushim i kaa ēpallė!
Nuk n’a lypset sot me ediit pse-hin.Po thomi shkurt se austrofilet e paėn se n’mprojtje t’Shqypėnisė u perpoq Austrija; por mierisht kjo hasi muqe e met vetem!
Po lypi lejen me perkuitue se n’mjes te Kongresit thaēė gaadi kėto fialė:”Ne na duhen me shpresue vetem n’vedi. Praa lerg politigės austrofile e italofile, ne, a duhet me baa politikė shqypėtare!”. Thaēe kėto fialė e m’u shduk e mramia rreze shpreset mii ēeshtjen kombėtare tuj me rrfye se nuk kishim miq te drejtė ne botė!…U kuitova edhe se ishe lajthitun tuj majt mendimin se do t’kishim muėjtė me baa politikė shqypėtare nen hjh t’Italiės; u kuitova se isre genjye tuj kuiutu se n’Italiė do t’ishte kuptue largėsija e interesavet t’saja me ato te sllavėve e nevoja qi deti Adriatik t’u bate nji detė italo-shqypėtaar; m’raa me dijt se edhe n’shekull t’njizetėt i bėgati nuk i a njitėte krahin t’vorfėit per sympatij t’fieshtė; i diftova vllazenve se Italija e Austrija kanė qellimet e veta t’drejtueme me mrrij deri n’nij cak ku ndahen per me marrė dy udha t’kndrellshėme e se prandei shqypėtartė nuk duan as nuk munden me u baa vegla e tyne…Kto mendime sot po i persėris pse, me maa ēiltas, nuk mundem as nuk due me i mbajtė maa mshehtė… Qeverija e italijes nuk kaa nji program te vertetė; asht prandej e paa vullnetėshme e nuk i ndiek rrugat e drejta; Italija e fletoreve, Italija popullore e permledhun prej nji shumicės njerzėsh t’paadije e prallėtorė, nense nuk veproj krejt si shkelsat (gjeziēartė) nder lojna – pjeston me sllavėt e niehė burrėnij garibaldine ladutijn e serbo-malazazve.
Trieshtë, 1913: Nga e majta – Dervish Hima, Mark Kakarriqi (në këmbë), Faik Konica, Stefan (Tefë) Curani, Fan Noli, Masar bej Toptani, Hilë Mosi (në këmbë).
Austrija tuj Kenė sot mikėnesha e shqypėtarve, mundet neser me i a baa vorrin kombėsijs tyne, tuj perdorue ato vegla per te cillat asht e ėmduėme ē’motit. Tuj vue oroe praa, mbas ē’thame, se 200 mij italo-shqypetarė t’cillės kan lidhnjėna t’paa-daashme me italjan. Nuk mjeftuėne me na vllzune me kėto; tuj paa se Austrija nuk na asht e dobiėshme mbas’i s’mundet me e shdrivillue ēeshtjen e nji Shqypėniis t’vertetė sikurse rrjedh nga istorija, nga gjuha e nga zakonet, nuk na mbetė me baa t’jeter veē me lypė gojėdhanjet e deshmorvet e burravet t’onė qt t’na mėsojnė si psohet, si luftohet e si diset!…Shqypėnija asht e dishruėme prej miqsh e prej anmiqsh, asht e perbuzun prej te gjith botės gjytetėnuėme… Mirė! Por para se me marue ligėsht prij litarit, t’desim shqypėtarisht prej plumbit!…V’vend qi me e lypė njisiėn e Atmes s’onė prej diplamatve – t’cillėt janė vorrėbaėsat e popujne gjall – mos t’a kerkojmė veē prej vehtjes! E at herė, n’kioftė se nga gjaku i yne ka me burue lirija e kufit qi na perkasin, kena me pasė arsye maa te madhe me baa politike shqypėtare e prej atyne maleve t’nalta, qi, t’paa-njoftua prej Evropės qytetėnuėme, n’ shekull t’nji zetėe njofin burrėnjėn e besėn, kena me muėjte me i baa dismii miqve edhe anmique se: Shqypėnija asht e Shqypėtarve! T’gjith kėto mendime i diftoj si njiri, pse sot, n’ket kohė t’pergjakun, edhe mos t’ishe shqypėtaar ē’rriedh prej fisit, do t’u bashe per nderim t’arsyėnave shejte t’ndierėziės. (Perkėthime prei M.X.B.).T.Toēi.
Burimi : http://www.pashtriku.org/
Leave a Reply