Në historinë shqiptare ka ngjarje që janë zbutur me fjalor diplomatik, janë mbuluar me pluhur arkivash dhe janë paraqitur si “trazira lokale”, “rebelime krahinore” apo “kundërshtime ndaj reformave”. Por pas këtyre fjalëve të ftohta fshihet një e vërtetë shumë më e fortë: në vitin 1847, Toskëria u ngrit kundër Perandorisë Osmane sepse Stambolli kërkoi ta kthente shqiptarin në taksapagues të bindur, ushtar të detyruar dhe subjekt pa autonomi.
Kryengritja e Toskërisë nuk ishte një kapriço fshatarësh. Nuk ishte një shpërthim i verbër malësorësh. Nuk ishte as thjesht pakënaqësi e disa krerëve lokalë. Ishte përplasja mes një populli që kishte jetuar me zakonet, strukturat dhe lirinë e vet krahinore, dhe një perandorie që, kur ndjeu dobësinë e vet, kërkoi të shtrëngonte më fort provincat që i kishin mbetur.
Dokumenti i Mustafa Durdu mbi Kryengritjen e Toskërisë të vitit 1847, i mbështetur në dokumente arkivore osmane, pranon qartë se kryengritja shpërtheu pas zbatimit të reformave të Tanzimatit: modelit të ri të taksave dhe shërbimit të detyrueshëm ushtarak me short. Vetë artikulli e përshkruan si një revoltë me pjesëmarrje të gjerë në Shqipërinë e Jugut, të nisur nga fshatarë e malësorë të pakënaqur, me mbështetje të hapur ose të fshehtë nga krerë shqiptarë të prekur në interesat e tyre.
Tanzimati: emër reforme, fytyrë nënshtrimi
Në letër, Tanzimati paraqitej si reformë moderne. Në praktikë, për shqiptarët e Toskërisë, ai erdhi si urdhër nga larg: më shumë taksa, më shumë kontroll, më shumë burokraci osmane, më shumë ushtarë shqiptarë për luftërat e një perandorie që nuk i pyeste shqiptarët për fatin e tyre.
Perandoria Osmane nuk po kërkonte thjesht “rregull”. Ajo po kërkonte të thyente sistemin tradicional të vetëqeverisjes lokale. Po kërkonte të zëvendësonte krerët vendas me administratë të bindur. Po kërkonte të merrte djemtë shqiptarë me short, si mall shteti, për t’i dërguar në ushtrinë osmane. Po kërkonte të fuste dorën më thellë në xhepin e fshatarit dhe më fort në jetën e krahinës.
Dhe pikërisht këtu shpërtheu zemërimi.
Dokumenti thotë se kryengritja lidhej drejtpërdrejt me rregullimet e reja të Tanzimatit, me pakënaqësinë e shqiptarëve ndaj reformave ushtarake e fiskale dhe me zemërimin e krerëve lokalë që kishin humbur poste, privilegje dhe ndikim. Pra edhe nga këndvështrimi osman, nuk kemi të bëjmë me “banditizëm”, por me një reaksion politik dhe shoqëror kundër centralizimit osman.
Zenel Gjoleka: emri që arkivat osmane e quajtën “shaki”, por populli e njeh si kryengritës
Në dokumentet osmane, Zenel Gjoleka del me gjuhën përbuzëse të perandorisë: “shaki”, “rebel”, “njeri i trazirës”. Kështu flasin perandoritë për ata që nuk ulen në gjunjë. Por historia nuk shkruhet vetëm me fjalorin e pushtuesit.
Zenel Gjoleka ishte ndër figurat kryesore të Kryengritjes së Toskërisë. Ai nuk doli në histori si zyrtar i bindur, por si njeri që u vu në krye të një pakënaqësie të madhe shqiptare. Dokumenti e pranon se emri i Gjolekës doli në krye të kësaj lëvizjeje dhe se kryengritja e detyroi shtetin osman të merrej me të për afro një vit.
Kjo është pika ku propaganda osmane bie vetë në kurthin e saj. Nëse ishte vetëm një “rebel i vogël”, pse u shqetësua kaq shumë shteti? Nëse ishte vetëm një trazirë krahinore, pse u desh ndërhyrje e organizuar? Nëse ishte vetëm çështje rendi, pse arkivat e Stambollit e trajtojnë me kaq seriozitet?
Sepse Toskëria kishte marrë flakë. Dhe kur merrte flakë Toskëria, Stambolli e dinte se nuk kishte përballë një turmë të trembur, por një popull që dinte të mbronte vendin, zakonet dhe lirinë e tij lokale.
Perandoria që kërkonte bindje, jo drejtësi
Perandoria Osmane, në këtë ngjarje, nuk shfaqet si mbrojtëse e shqiptarëve. Shfaqet si pushtet që kërkon t’i disiplinojë ata. Shfaqet si strukturë që nuk negocion me dinjitetin vendor, por kërkon ta administrojë atë. Shfaqet si perandori që kur ka nevojë për ushtarë, kujtohet për shqiptarët; kur ka nevojë për taksa, u troket në derë; por kur shqiptarët kërkojnë të ruajnë autonominë dhe nderin e tyre, i quan kryengritës.
Ky është standardi klasik perandorak: populli është i mirë kur paguan, i dobishëm kur lufton për sulltanin, por i rrezikshëm kur kërkon të vendosë vetë për jetën e tij.
Në këtë kuptim, Kryengritja e Toskërisë është një akt i pastër kundërshtimi ndaj arrogancës osmane. Ajo tregon se shqiptarët nuk ishin thjesht “nënshtetas” të heshtur të Stambollit. Ata kishin strukturë, kujtesë, krenari dhe kufij politikë që nuk pranonin të shkileshin pa reagim.
Taksat dhe ushtria: dy zinxhirët e rinj të Stambollit
Çdo perandori ka dy duar: njëra merr paratë, tjetra merr njerëzit. Në 1847, Perandoria Osmane i përdori të dyja kundër shqiptarëve.
Sistemi i ri i taksave synonte të rriste kontrollin financiar mbi krahinat. Rekrutimi i detyrueshëm me short synonte të merrte djemtë shqiptarë për ushtrinë osmane. Për Stambollin, kjo ishte reformë. Për Toskërinë, ishte dorëzim.
Dokumenti e pranon se kryengritja filloi me dëbimin e nëpunësve të shortit ushtarak dhe mbledhësve të taksave. Kjo tregon qartë se populli nuk po luftonte për një ambicie të thjeshtë lokale, por kundër dy mekanizmave bazë të sundimit osman: tatimit dhe rekrutimit të detyruar.
Pra thelbi ishte i qartë: shqiptarët nuk donin të jepnin as djemtë, as bukën, as gjakun për një perandori që nuk ishte e tyre.
Gjuha osmane e quan “rebelim”, historia shqiptare e quan rezistencë
Në dokumentet osmane, shqiptarët shpesh përshkruhen me terma nënçmues. Kjo nuk është rastësi. Çdo pushtet imperial ka nevojë ta kriminalizojë rezistencën, sepse nuk mund ta pranojë moralisht se dikush po lufton për liri, vetëqeverisje ose dinjitet.
Prandaj kryengritësi bëhet “bandit”. Fshatari i armatosur bëhet “trazues”. Krahina që nuk bindet bëhet “problem sigurie”. Dhe perandoria që dërgon ushtri paraqitet si “vendosëse e rendit”.
Por leximi shqiptar duhet të jetë më i kthjellët dhe më i ashpër. Kur një pushtet i huaj kërkon të marrë djemtë me detyrim, të shtojë taksat dhe të vendosë administratë mbi kokën e vendit, kundërshtimi nuk është krim. Është reagim historik.
Kryengritja e Toskërisë nuk ishte turp. Turp ishte arroganca e Perandorisë Osmane që kërkonte bindje nga një popull që nuk e kishte pranuar kurrë plotësisht nënshtrimin.
Një vit rezistencë që e lodhi Perandorinë
Fakti që kjo kryengritje e mbajti shtetin osman të angazhuar për rreth një vit flet vetë. Një perandori që kishte administratë, ushtri, arkiva, komandantë dhe mjete represive, u detyrua të merrej gjatë me një lëvizje që kishte shpërthyer nga malet, fshatrat dhe krahinat shqiptare.
Në përfundimet e dokumentit thuhet se kjo kryengritje u zhvillua nga fshatarë dhe malësorë të pakënaqur me reformat e reja ushtarake dhe financiare, të mbështetur nga krerë të vjetër shqiptarë që kishin humbur pushtetin. Por edhe kjo mënyrë shpjegimi, sado e ftohtë dhe osmane në logjikë, pranon një gjë të madhe: shqiptarët nuk u pajtuan me centralizimin e Stambollit.
Dhe ky është mesazhi historik: Toskëria nuk u ngrit për të mbrojtur privilegje të vogla. Ajo u ngrit sepse kuptoi se Tanzimati po sillte një formë më të fortë kontrolli, më të drejtpërdrejtë, më të ftohtë dhe më të pamëshirshme.
Perandoria Osmane nuk ishte “shtëpi”, ishte pushtet mbi vendin
Për dekada, në disa rrëfime të zbutura, Perandoria Osmane është paraqitur sikur ishte një administratë e zakonshme, madje ndonjëherë si mbrojtëse e shqiptarëve. Por dokumente si ky tregojnë anën tjetër: kur shqiptarët kundërshtonin, perandoria nuk i dëgjonte si partnerë; i trajtonte si problem për t’u shtypur.
Kjo është e vërteta e ftohtë historike.
Perandoria nuk erdhi në Toskëri për të pyetur çfarë donte populli. Erdhi për të marrë taksa. Erdhi për të marrë ushtarë. Erdhi për të vendosur autoritet. Dhe kur populli tha jo, ajo dërgoi forcën.
Kjo nuk është histori bashkëjetese romantike. Është histori sundimi.
Toskëria e vitit 1847 ishte kambanë shqiptare kundër Stambollit
Kryengritja e Toskërisë e vitit 1847 duhet lexuar si një nga episodet e rëndësishme të rezistencës shqiptare ndaj politikës osmane. Ajo nuk ishte ende nacionalizëm modern në kuptimin e mëvonshëm të Rilindjes Kombëtare, por ishte një pararendëse e qartë e tij: një reagim kundër pushtetit të huaj, kundër taksimit të imponuar, kundër rekrutimit të detyruar dhe kundër shuarjes së autonomisë lokale.
Zenel Gjoleka dhe kryengritësit e Toskërisë nuk ishin “trazues” të rendit. Ata ishin njerëz që panë se rendi osman po bëhej zinxhir. Dhe kur zinxhiri shtrëngohet, njeriu i lirë nuk lutet. Ai ngrihet.
Prandaj kjo ngjarje duhet nxjerrë nga harresa dhe nga gjuha e arkivave perandorake. Duhet thënë qartë:
Në vitin 1847, Toskëria nuk u rebelua kundër reformës. U rebelua kundër nënshtrimit.
Nuk kundërshtoi rendin. Kundërshtoi sundimin.
Nuk luftoi për kaos. Luftoi kundër një perandorie që kërkonte të merrte nga shqiptarët taksa, bij dhe bindje — por harroi se shqiptari, kur i preket liria, nuk dorëzon as malet, as gjakun, as dinjitetin.
Referim: Mustafa Durdu, 1847 Toskeria Rebellion and Intervention of the Ottoman Empire According to Ottoman Archive Documents, The Journal of International Social Research, Vol. 13, Issue 69, March 2020.
Burimi/Facebook
Leave a Reply