Saqet Vejseli – Sa shumë greqisht dinin Arvanitët në shekullin e 19-të?

Sa shumë Arvanitë mund të kuptonin ceremonitë fetare? Pak Arvanitë e kuptonin gjuhën e Kishës, gjatë shekullit të 19-të dhe gjuha greke flitej vetëm nga ata që kishin ndonjë lloj arsimimi. Greqizmi i trajtoi komunitetet e Arvanit dhe Çameri njësoj. Greqitë mbështetën idenë që sa më pak të arsimuar të ishin këto dy komunitete, aq më shpejt do të asimiloheshin. Në Epir, grekët treguan një brutalitet, deri në çmenduri, ndaj atyre që guxonin të hapnin shkolla shqipe, si dhe ndaj mësuesve të besimit ortodoks. Vranë shumë dhe madje i dogjën të gjallë në furra gëlqereje. Gruaja e mësuesit dhe njëkohësisht Klerikut Ortodoks të fshatit të dikurshëm Negovan, Papa Kristos, pas vrasjes barbarike dhe çarjes me një aks si kafshë, prifti Urban dhe shqiptar i fshatit Negovan doli me një çantë atë mëngjes për të mbledhur kockat që ishin shpërndarë kudo me qëllim që të kishte një varr.
Disa copa nuk i gjeti kurrë. Këta ishin barbarët grekë që sot lundrojnë si afro-krema e kulturës dhe madje flasin për një demokraci shembullore. Sot, në të gjithë Ballkanin, vetëm Greqia dhe Turqia nuk kanë një ligj për pakicat, kjo do të thotë se ata po shtypin dhe censurojnë, çdo ditë, për 200 vjet rresht, të gjithë ata Arvanitë, Vllahët, Pontët, Aziatikët e Vogël, … që të jenë kështu, me të drejta gjuhësore në sistemin arsimor shkollor. Të përmend një rast në të cilin një Prift Arvanit vetëm dinte fjalën Hallelujah. Teksti nga Konstantinos Tsopanis. Arvanitët e Mesdheut, si dhe elementi Arvanit i Greqisë në përgjithësi, kanë qenë të papranueshëm fetarisht dhe të paqartë kishtarisht për shekuj. Dhe për të qenë të qartë, nuk do të thotë se ai nuk ishte fetar, pasi ai ishte thellësisht fetar, por se ai nuk dinte esencialisht se çfarë besonte pasi pengesa kryesore ishte gjuha. Me përjashtim të Attikës, e gjithë Greqia fliste një gjuhë që shpjegohej kryesisht nga shqipja.
Edhe Attika u bë një zemër krejtësisht shqiptare pas shekullit të 11-të sipas burimeve që kemi paraqitur shpesh. Deri rreth viteve 1970, paraardhësit dhe gjyshërit Arvanit ende nuk kuptonin as çfarë po dëgjonin në kishë gjatë Liturgjisë Hyjnore dhe shërbimeve të ndryshme. Është befasuese që kaq shumë priftërinj dhe priftërinj të lartë gjatë shekujve nuk u kujdesën të përkthejnë tekstet liturgjike në Arvanitçe, jo sigurisht për përdorim liturgjik, pasi një gjë e tillë ishte e paimagjinueshme, por thjesht për të bërë që njerëzit të kuptonin se çfarë thoshte në kishë dhe çfarë po thoshte në lutjet e tij.
Dhe pasi askush i madh dhe i arsimuar nuk u shqetësua të bënte një gjë të tillë, njerëzit vazhduan të ishin fetarë “ose me vetëdije” duke rezultuar në ngjarje që tregojnë injorancën fetare të popullit si procesioni i “Karrocës së Shën Trinisë” në fshatin Livadia, papa Arvanit që përkujtonte për dekada “në favor të Shën Okoutoutos” duke menduar se ishte për ndonjë shenjtor të veçantë, gjyshja nga Kerati që u uroi një ditëlindje të lumtur Barba Vangel Romës, pasi nuk ishte dita e Evangelizimit, ajo e dëgjoi Papën në kishë të thoshte “Shën Ungjill” dhe kështu Evangelistët festuan dhe shumë më tepër. Ndër këto, karakteristik është incidenti që ndodhi gjatë funeralit të një Sarakatsani në Legraina, ku Papa Handzaris (1) nga Keratia shkoi të kryente shërbimin. Kleriku i moshuar në fjalë kishte fituar këtë emër jo shumë të përshtatshëm, për shkak të zakonit të tij për të ecur me një thikë të kaluar në zonën “për siguri”, siç tha ai.
Ndërsa Arvanitët dhe Vllahët – Sarakatsanët nuk u shumuan, duke parë papën duke parë barin e vdekur ai nuk u mbajt dhe u tundua nga parafraza e troparit, ja ai po këndon në Arvanitçe e tse far e keratite, hallelujah (e çfarë një llambë brirësh hallelujah) po sa di ke viedour çfarë hallelujah (sa shumë prodhime ke vjedhur, hallelujah) Zoti atie lart e di hallelujah, (Zoti atje lart e di, hallelujah) Në ceremoninë ishte gjithashtu këngëtari nga Keratea. Kënga Keratiotis, duke u frikësuar se do të vërehen, filloi të këndonte paralajmërime në Arvanitçe gjithashtu. Ai tha gjithashtu hallelujah “pusso barbatsom prift hallelujah, dig çfarë të them hallelujah, e do hame hame kopar ketou hallelujah!” (Sopa barba papa hallelujah, sepse do të na kuptojnë hallelujah dhe ne do të rrahim këtu, hallelujah).
Dhe Sarakatsanët, me mjerimin e tyre, e plotësuan duke thënë “vjedhin gjyshin me mua, çfarë djaloshi dhe palkar dhe vdiq nga anemija!”. Hanxhari – Papa Hanzaris (1) – çarës – thikë super e madhe.
Një Foto:
Shkolla shqiptare e fshatit Negovan, në fillim të shekullit të 20-të.

Burimi/Facebook/Arbni-Rrënjët tona