ENGJËLL SH. ZERDELIA
KONGRESI I DYTË I MANASTIRIT – ALBUM HISTORIK
GJUHA SHQIPE, THEMELI I IDENTITETIT KOMBËTAR
Të shkruash për gjuhën shqipe, historinë e saj dhe, mbi të gjitha, përpjekjet e shumë brezave për ta institucionalizuar përmes shkrimit, është një përgjegjësi morale dhe atdhetare. Gjuha është elementi themelor i identitetit kombëtar, kujtesa historike dhe një prej lidhjeve më të forta që bashkon shqiptarët, kudo ku jetojnë.
Në këtë front të përpjekjeve atdhetare dua të veçoj profesor Engjëll Zerdelian, të cilin në shkrimet e mëparshme e kam cilësuar si “historianin e kongreseve”, për shkak të botimeve të tij kushtuar kongreseve arsimore dhe kombëtare shqiptare.
Në studimet e veta, prof. Zerdelia udhëhiqet nga bindja se kronologjia e kongreseve kryesore të gjuhës shqipe përbën një shtyllë të rëndësishme të procesit të kodifikimit, njësimit dhe standardizimit të shkrimit, si dhe të organizimit të arsimit kombëtar.
Interesi i tij për gjuhën shqipe ka rrënjë të hershme. Që në vitet e rinisë, kur u diplomua si mësues i gjuhës shqipe në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës, ai kishte nisur të ndiqte gjurmët historike të gjuhës sonë.
Përpjekjen e tij studimore mund ta përfytyrojmë si atë të një njeriu që dëgjon këngën e bukur të një zogu, por nuk arrin ta shohë atë, sepse fshihet ndër degët e pemëve. Kështu, ai e dëgjonte dhe e njihte bukurinë e shqipes, por kërkonte të zbulonte edhe rrënjët e saj, gjurmët e shkruara dhe rrugëtimin e gjatë në histori.
Për këtë arsye, vëmendja e tij është përqendruar te dokumentet, dorëshkrimet, alfabetet, arkivat dhe dëshmitë e studiuesve, për të ndriçuar sa më shumë periudha të historisë së gjuhës shqipe.
Studimi i arkivave shqiptare dhe të huaja, veçanërisht atyre të Romës, Dubrovnikut dhe Stambollit, mbetet një detyrë e rëndësishme për studiuesit tanë. Dokumentet e ruajtura në këto institucione mund të ndihmojnë në plotësimin e historisë së shkrimit shqip dhe të marrëdhënieve të shqiptarëve me popujt e tjerë.
GJURMËT E HERSHME TË SHKRIMIT SHQIP
Përpara se lëvizja për njësimin e alfabetit të përqendrohej në Manastir, shqiptarët kishin bërë përpjekje të shumta për të shkruar gjuhën e tyre. Këto përpjekje u zhvilluan në trojet shqiptare, në kolonitë arbëreshe të Italisë dhe në qendrat e mërgatës.
Një rol të rëndësishëm luajtën arbëreshët, të cilët, edhe pse jetonin prej shekujsh larg atdheut, ruajtën gjuhën, traditat dhe ndërgjegjen e përkatësisë kombëtare. Veprimtaria e Jeronim De Radës dhe e intelektualëve të tjerë arbëreshë ndihmoi në gjallërimin e interesit për një alfabet të përbashkët dhe për bashkëpunimin ndërmjet shqiptarëve të atdheut dhe diasporës.
Në këtë kuadër duhen vlerësuar edhe nismat e ndryshme kulturore dhe gjuhësore të arbëreshëve gjatë fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Një prej dëshmive të hershme të përdorimit të gjuhës shqipe është dokumenti i vitit 1284, i ruajtur në Arkivin e Dubrovnikut, ku përmendet një zë që thërriste në mal në gjuhën shqipe.
Një dëshmi tjetër vjen nga një autor anonim domenikan, i cili më 1308, duke përshkruar Shqipërinë dhe shqiptarët, thekson se ata flisnin një gjuhë të dallueshme nga latinishtja, greqishtja dhe sllavishtja.
Në vitin 1332, Guljelm Adami, në traktatin e tij kushtuar çështjes shqiptare, përmend një fakt me rëndësi të veçantë: shqiptarët kishin një gjuhë të ndryshme nga latinishtja, por përdornin shkronjat latine dhe i kishin ato edhe në librat e tyre.
Këto dëshmi tregojnë se gjuha shqipe kishte hyrë në vëmendjen e autorëve të huaj dhe se përdorimi i saj i shkruar ishte një çështje që meritonte studim të mëtejshëm.
Një çështje më vete është dorëshkrimi që i atribuohet Teodor Shkodranit dhe që është datuar nga studiuesi Musa Ahmeti në vitin 1210. Sipas këtij studiuesi, dorëshkrimi është shkruar tërësisht në gjuhën shqipe, me shkronja latine. Nëse autenticiteti dhe datimi i tij konfirmohen nga studimet e pavarura shkencore, rëndësia e këtij dokumenti do të ishte e jashtëzakonshme për historinë e shkrimit shqip.
KODIKËT E BERATIT – PASURI E TRASHËGIMISË KULTURORE
Ndër dëshmitë e rëndësishme të trashëgimisë sonë kulturore janë edhe Kodikët e Beratit.
Kodiku i Purpurt i Beratit, që i përket shekullit VI, përmban pjesë të Ungjijve sipas Mateut dhe Markut. Një tjetër dorëshkrim i çmuar është Kodiku i Artë i Anthimit, i shekullit IX. Këta kodikë përfaqësojnë vlera të rralla të trashëgimisë së shkruar dhe të kulturës së krishterë.
Gjatë shekujve, kodikët kanë qenë të rrezikuar nga pushtimet dhe përpjekjet për t’i marrë jashtë vendit. Për t’i shpëtuar, ata u fshehën dhe u ruajtën nga njerëz që e kuptonin rëndësinë e tyre.
Më 12 gusht 1968, pas një periudhe të gjatë ruajtjeje në fshehtësi, dy kodikët u nxorën nga vendi ku ishin strehuar dhe u dërguan drejt Tiranës.
Në këtë histori përmendet edhe Thanas Papapavli, i cili, sipas dëshmive të përcjella, kishte qenë pjesë e rrethit të njerëzve që ruanin sekretin e vendndodhjes së tyre.
Që nga viti 2005, Kodikët e Beratit janë përfshirë në programin e UNESCO-s “Kujtesa e Botës”, duke u bërë pjesë e trashëgimisë dokumentare me rëndësi ndërkombëtare.
SHKOLLAT DHE INSTITUCIONET E DIJES NË TROJET SHQIPTARE
Një tjetër dëshmi e rëndësishme e etjes së shqiptarëve për dije është historia e institucioneve arsimore dhe fetare në qytetet tona.
Në studimet për historinë e arsimit përmendet edhe një institucion mesjetar në Durrës, i lidhur me veprimtarinë e urdhrave domenikanë. Në veprën Illyricum Sacrum, autorët Daniele Farlati dhe Jacopo Coleti sjellin të dhëna për ekzistencën e një institucioni të tillë.
Studiuesi Stjepan Krasić ka trajtuar dokumente që lidhen me një Studium Generale në Durrës, ndërsa studiues të tjerë shqiptarë kanë dhënë interpretime mbi datimin dhe karakterin e këtij institucioni.
Për këtë arsye, është e rëndësishme që historia e arsimit mesjetar në Durrës të vijojë të studiohet përmes dokumenteve arkivore, pa i barazuar automatikisht institucionet e asaj kohe me universitetin modern.
Në këtë kontekst përmendet edhe Gjon Durrsaku, i lidhur me Universitetin e Zarës, si dhe të dhëna për praninë e shqiptarëve në institucionet arsimore të kohës.
Një tjetër qendër e rëndësishme e zhvillimit kulturor ishte Voskopoja.
LULËZIMI I VOSKOPOJËS
Voskopoja njohu një zhvillim të jashtëzakonshëm gjatë shekullit XVIII. Në periudhën e lulëzimit të saj, veçanërisht rreth vitit 1764, ajo ishte një qendër e rëndësishme ekonomike, kulturore dhe arsimore.
Kishte kisha të zbukuruara me afreske, Akademi, bibliotekë, shtypshkronjë dhe zejtari të zhvilluar.
Ndër figurat që lidhen me Akademinë e Voskopojës përmenden Sevast Leontiadhi dhe Theodor Kavalioti, ky i fundit një prej mendimtarëve të njohur të shekullit XVIII.
Në këtë mjedis kulturor u zhvilluan përpjekje për përkthimin dhe përdorimin e shqipes në tekstet mësimore dhe fetare.
Përmenden gjithashtu Theodhor Bogomili, i njohur si Anonimi i Elbasanit, Dhaskal Todri, Kostë Ikonomi dhe Kostë Cepi, të cilët kontribuuan në hartimin, përkthimin ose kopjimin e teksteve në gjuhën shqipe.
Këto veprimtari dëshmojnë se përpjekjet për zhvillimin e shqipes nuk ishin të kufizuara vetëm në një krahinë apo në një periudhë të caktuar.
DOKUMENTET DHE AUTORËT E HERSHËM TË SHQIPES
Ndër dokumentet më të rëndësishme të njohura të shkrimit shqip renditen:
*”Formula e Pagëzimit” (1462): dokumenti i shkruar nga kryepeshkopi i Durrësit Pal Engjëlli, me një fjali në shqip, i shkruar me alfabet latin.
*”Fjalorthi i Arnold von Harff” (1497): përmban fjalë, shprehje dhe numërorë shqip, të shoqëruar me kuptimet përkatëse në gjermanisht.
*Marin Barleti: në veprën “Rrethimi i Shkodrës” (1504) sjell të dhëna për dokumente dhe shkrime të mëparshme, të cilat kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve.
*Gjon Buzuku: botoi më 1555 “Mesharin”, librin e parë të njohur të shtypur në gjuhën shqipe.
*Lekë Matrënga: botoi më 1592 veprën “E mbësuemë e krështerë”, një ndër botimet më të rëndësishme të hershme arbëreshe.
*Pjetër Budi: botoi më 1618 “Doktrinë e krështerë”, ndërsa më 1621 edhe veprat “Rituali roman” dhe “Pasqyra e t’rrëfyemit”.
*Frang Bardhi: botoi më 1635 “Fjalorin latinisht-shqip”, me rëndësi të veçantë për zhvillimin e leksikografisë shqiptare.
*Pjetër Mazreku: lidhet me një fjalorth të vitit 1633.
*D. Cortese: botoi më 1638 një vjershë shqipe prej gjashtë vargjesh, që përbën një dëshmi të hershme të shkrimit arbëresh të Kalabrisë.
Në zhvillimin e studimeve gjuhësore pati rëndësi edhe vepra e At Francesco Maria da Lecce, “Vërejtje” (1716), e konsideruar si një prej gramatikave të hershme të shqipes.
Përmenden gjithashtu përpjekjet e Don Pal Zogajt për hartimin e një gramatike të shqipes në Kroaci, më 1776, çështje që kërkon vëmendje të mëtejshme arkivore.
Të gjitha këto dëshmi tregojnë se shqipja ka pasur një rrugëtim të gjatë shkrimi, përkthimi, botimi dhe përpunimi gjuhësor.
PËRPJEKJET PËR NJË ALFABET TË PËRBASHKËT
Përpara se të arrihej alfabeti që përdorim sot, shqiptarët kaluan nëpër një rrugë të gjatë përpjekjesh dhe eksperimentimesh.
Nga shekulli XVIII e më pas u krijuan disa alfabete të veçanta për shkrimin e shqipes. Ndër përpjekjet më të rëndësishme ishte ajo e Teodor Haxhifilipit, i njohur si Dhaskal Todri, i cili hartoi një sistem shkrimi që pati njëfarë përhapjeje.
Një figurë themelore në këtë proces ishte Naum Veqilharxhi (1767-1846). Në vitet 1824-1825 ai nisi punën për një alfabet të vetin me 33 shkronja.
Më 1844 botoi abetaren “Fort i shkurtër dhe i përdorçim ëvetar shqip”, ndërsa më 1845 botoi një variant të zgjeruar me titull “Fare i ri abetor shqip për djelm nismëtore”.
Përpjekjet për një alfabet të përbashkët u intensifikuan gjatë shekullit XIX, me kontributin e figurave të shquara të Rilindjes Kombëtare:
* Kostandin Kristoforidhi;
* Pashko Vasa;
* Hasan Tahsini;
* Jani Vreto;
* Sami Frashëri.
Në fillim të vitit 1879 u pranua alfabeti i Stambollit, i mbështetur kryesisht në shkronjat latine, por i plotësuar edhe me shenja dhe shkronja të tjera.
Ai u përdor gjerësisht në botimet e Rilindjes Kombëtare dhe luajti rol të rëndësishëm në përhapjen e shkrimit shqip.
Nga fundi i shekullit XIX mori përhapje edhe alfabeti i shoqërisë “Bashkimi” të Shkodrës, ndërsa revista Albania e Faik Konicës kontribuoi në përhapjen e një sistemi shkrimi të mbështetur në shkronjat latine.
Megjithatë, përdorimi i disa alfabeteve krijonte vështirësi në komunikimin, botimin e librave dhe organizimin e arsimit kombëtar.
Ishte bërë e domosdoshme që shqiptarët të gjenin një zgjidhje të përbashkët.
KONGRESI I MANASTIRIT – NJË MOMENT KTHESE NË HISTORINË KOMBËTARE
Ndryshimet politike që pasuan Revolucionin Xhonturk të vitit 1908 krijuan një hapësirë të përkohshme për zhvillimin e veprimtarive kulturore dhe arsimore shqiptare.
Megjithatë, shpresat për një politikë më të favorshme ndaj shqiptarëve u zbehën shpejt. Administrata e re osmane vazhdoi të ndiqte një politikë centralizuese, ndërsa çështja e shkollës dhe e alfabetit shqip mbeti një problem i rëndësishëm kombëtar.
Në këto rrethana, klubi “Bashkimi” i Manastirit mori nismën për organizimin e një kongresi mbarëshqiptar, që do të trajtonte çështjen e alfabetit.
Një rol të rëndësishëm në përgatitjen e tij luajti Fehim Zavalani, ndërsa Mithat Frashëri e përkrahu dhe e propagandoi nismën përmes revistës Liria.
Kongresi u mbajt në Manastir, nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në shtëpinë e Fehim Zavalanit.
Në të morën pjesë përfaqësues nga trevat shqiptare dhe kolonitë e mërgatës, intelektualë, shkrimtarë, mësues dhe veprimtarë të lëvizjes kombëtare.
Mithat Frashëri u zgjodh kryetar i Kongresit, ndërsa Gjergj Fishta kryesoi Komisionin e Alfabetit.
Komisioni kishte për detyrë të shqyrtonte alfabetet që ishin në përdorim dhe të propozonte një zgjidhje që do të pranohej nga të gjithë.
Ndër alfabetet kryesore të shqyrtuara ishin:
1. Alfabeti i shoqërisë “Agimi”, i propozuar nga Ndre Mjeda.
2. Alfabeti i shoqërisë “Bashkimi”, i lidhur me veprimtarinë e Preng Doçit.
3. Alfabeti i Stambollit, i hartuar nga Sami Frashëri.
U diskutuan gjithashtu edhe përdorimi i shkronjave greke dhe arabe.
Por, përtej dallimeve krahinore dhe fetare, delegatët kuptuan se çështja kryesore ishte ruajtja e unitetit kombëtar.
Gjergj Fishta shprehu një qëndrim që përmbledh frymën e këtij kuvendi: nuk kishte ardhur për të mbrojtur një alfabet të caktuar, por për të gjetur një mënyrë që shqiptarët të bashkoheshin.
Në përfundim u vendos të pranoheshin dy variante: alfabeti i Stambollit dhe një alfabet i mbështetur në shkronjat latine, i afërt me atë të shoqërisë “Bashkimi”.
Kështu, Kongresi i Manastirit shënoi një arritje të jashtëzakonshme, por çështja e përdorimit të vetëm të alfabetit latin ende nuk ishte mbyllur përfundimisht.
KONGRESI I DIBRËS DHE KONGRESI I ELBASANIT
Pas Kongresit të Manastirit, përpjekjet për mbrojtjen e gjuhës dhe të shkollës shqipe vazhduan.
Kongresi i Dibrës, i mbajtur nga 23 deri më 29 korrik 1909, u zhvillua në një klimë të ndërlikuar politike. Në të u diskutuan marrëdhëniet me Perandorinë Osmane dhe çështje të rëndësishme të organizimit kombëtar.
Një muaj më vonë, nga 2 deri më 9 shtator 1909, u mbajt Kongresi i Elbasanit.
Ky kongres kishte një rëndësi të veçantë për arsimin shqiptar. Në të morën pjesë 35 delegatë, që përfaqësonin klube dhe shoqëri patriotike nga brenda dhe jashtë trojeve shqiptare.
Kryetar u zgjodh Dervish Biçakçiu, nënkryetar Mithat Frashëri, ndërsa sekretarë Simon Shuteriqi dhe Josif Haxhimima.
Vendimi më i rëndësishëm ishte hapja e Shkollës Normale të Elbasanit, e cila filloi veprimtarinë në dhjetor të vitit 1909.
Kjo shkollë do të përgatiste mësuesit që do të përhapnin gjuhën shqipe në shkollat e vendit.
Kongresi trajtoi edhe çështjen e mbështetjes financiare të shkollave, hapjen e institucioneve të reja arsimore, bashkëpunimin ndërmjet klubeve patriotike dhe përhapjen e mësimit të shqipes në të gjitha trevat.
U diskutua gjithashtu edhe mundësia që dialekti i Elbasanit të shërbente si bazë për një gjuhë të përbashkët shkresore.
Kongresi i Elbasanit e zhvendosi kështu vëmendjen nga njësimi i alfabetit te organizimi konkret i arsimit kombëtar.
KONGRESI I DYTË I MANASTIRIT – MBROJTJA PËRFUNDIMTARE E ALFABETIT LATIN
Pas Kongresit të Parë të Manastirit, përdorimi i alfabetit latin u përball me trysni të reja nga qarqet xhonturke, të cilat kërkonin të impononin alfabetin arab në shkrimin e shqipes.
Kjo përpjekje u kundërshtua nga atdhetarët shqiptarë, të cilët e shihnin alfabetin si një çështje të rëndësishme të identitetit dhe të pavarësisë kulturore.
Për këtë arsye, klubi “Bashkimi” i Manastirit organizoi një kuvend tjetër kombëtar.
Kongresi i Dytë i Manastirit u mbajt më 2-3 prill 1910. Në të morën pjesë përfaqësues të klubeve dhe shoqërive shqiptare nga trevat e ndryshme, veçanërisht nga Vilajeti i Kosovës dhe ai i Manastirit.
Ndër figurat e pranishme përmenden Bedri Pejani, Fehim Zavalani, Dervish Hima, Petro Nini Luarasi, Ferit Ypi, Hajdar Blloshmi, Hysni Curri, Themistokli Gërmenji, Rexhep Mitrovica dhe të tjerë.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Bedri Pejani, ndërsa sekretarë Ferit Ypi dhe Petro Nini Luarasi.
Punimet u përqendruan te mbrojtja e alfabetit latin, zhvillimi i shkollës shqipe, përhapja e arsimit dhe kundërshtimi i politikave asimiluese.
Kongresi miratoi një program prej dhjetë pikash dhe një promemorje prej katër pikash, që iu drejtua qeverisë osmane.
Nëpërmjet tyre kërkohej liria e mësimit në gjuhën shqipe, ndalimi i pengesave për zhvillimin e arsimit kombëtar dhe mosimponimi i një alfabeti tjetër në shkollat shqiptare.
Vendimi më i rëndësishëm ishte përkrahja e përdorimit të alfabetit të pastër latin, të përshtatur për gjuhën shqipe.
Kjo ishte një fitore e rëndësishme kulturore dhe politike, sepse mbylli përfundimisht rrugën e imponimit të një alfabeti të huaj për shkrimin e gjuhës shqipe.
Kongresi i Dytë i Manastirit nuk ishte thjesht një mbledhje për shkronjat. Ai ishte një akt i vendosmërisë kombëtare, një dëshmi se shqiptarët mund të bashkoheshin përtej ndasive fetare, krahinore dhe politike, kur bëhej fjalë për interesin e përbashkët.
Zgjedhja e alfabetit latin përfaqësonte një përcaktim të rëndësishëm kulturor dhe qytetërimor. Ajo dëshmonte vullnetin e shqiptarëve për të ruajtur identitetin e tyre dhe për të zhvilluar arsimin në gjuhën amtare.
Këto përpjekje i paraprinë Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912, dhe u bënë pjesë e themelit të shtetit kombëtar.
PËRPJEKJET DHE SAKRIFICAT PËR GJUHËN SHQIPE
Historia e gjuhës shqipe nuk është vetëm histori alfabetesh, librash dhe kongresesh. Ajo është edhe histori sakrificash njerëzore.
Shumë atdhetarë e paguan me burgime, përndjekje dhe jetë përpjekjen për të hapur shkolla, për të mësuar fëmijët shqip dhe për të mbrojtur identitetin kombëtar.
Ndër figurat që duhen kujtuar janë:
*PAPA KRISTO NEGOVANI, i vrarë për veprimtarinë e tij patriotike dhe fetare në gjuhën shqipe.
* PETRO NINI LUARASI, mësues dhe veprimtar i shquar i arsimit kombëtar, i cili u përball me përndjekje të rënda.
*KOTO HOXHI, mësues dhe atdhetar, i cili vuajti burgimin për veprimtarinë e tij në shërbim të gjuhës shqipe.
*PANDELI SOTIRI, drejtues i Mësonjëtores së parë shqipe në Korçë, i cili u vra për veprimtarinë e tij kombëtare.
*THEMISTOKLI GËRMENJI, patriot dhe veprimtar i çështjes kombëtare, i lidhur edhe me përpjekjet për arsimin shqip.
*BABË DUDË KARBUNARA, nënshkrues i Aktit të Pavarësisë dhe veprimtar i arsimit kombëtar.
*HASAN PRISHTINA, i cili vuri pasurinë dhe energjitë e tij në shërbim të çështjes shqiptare dhe të arsimit.
*NUÇI NAÇI, bashkëpunëtor i veprimtarëve të Mësonjëtores së Korçës, i cili vuajti përndjekje për veprimtarinë e tij.
*MIHAL BELLKAMENI, patriot që ia kushtoi jetën çështjes kombëtare.
Këta njerëz dhe shumë të tjerë nuk e shihnin gjuhën shqipe thjesht si një mjet komunikimi. Për ta, ajo ishte vetëdija e kombit, trashëgimia e të parëve dhe garancia e vazhdimësisë shqiptare.
Edhe mbrojtja e trojeve shqiptare ishte pjesë e së njëjtës përpjekje. Në fund të fundit, gjuha, kultura, arsimi dhe territori përbëjnë elemente të pandashme të identitetit kombëtar.
RRUGËTIMI HISTORIK – NGA DOKUMENTET E HERSHME TE KONGRESI I MANASTIRIT
Duke përmbledhur disa prej etapave më të rëndësishme të këtij rrugëtimi, mund të veçojmë:
1. Dokumentin e Dubrovnikut të vitit 1284, ku përmendet gjuha shqipe.
2.Dorëshkrimin që i atribuohet Teodor Shkodranit, të datuar nga studiuesi Musa Ahmeti në vitin 1210, me nevojën për verifikime të mëtejshme shkencore.
3.Dëshminë e autorit anonim domenikan të vitit 1308.
4.Relacionin e Guljelm Adamit të vitit 1332.
5.Historinë e institucioneve arsimore mesjetare në Durrës.
6.Fjalorthin e Arnold von Harff të vitit 1497.
7.Formulën e Pagëzimit të vitit 1462.
8.Veprën e Gjon Buzukut, Meshari, të vitit 1555.
9. Botimet e Lekë Matrëngës, Pjetër Budit dhe Frang Bardhit.
10.Përpjekjet e Dhaskal Todrit dhe Naum Veqilharxhit për krijimin e alfabeteve të veçanta.
11. Alfabetin e Stambollit të vitit 1879.
12.Veprimtarinë e shoqërive “Agimi” dhe “Bashkimi”.
13.Kongresin e Manastirit të vitit 1908.
14.Kongresin e Dibrës dhe atë të Elbasanit të vitit 1909.
15.Kongresin e Dytë të Manastirit të vitit 1910.
16.Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe të vitit 1972, që kurorëzoi një etapë tjetër të rëndësishme të njësimit gjuhësor.
Kjo kronologji nuk përfaqëson të gjitha përpjekjet, por jep një ide për rrugën e gjatë që ka përshkuar gjuha shqipe deri në formën e saj të sotme.
ENGJËLL ZERDELIA – PËRKUJDESJE PËR KUJTESËN HISTORIKE
Përmbledhja e veprave të prof. Engjëll Zerdelias dëshmon për një angazhim të vazhdueshëm në dokumentimin e kongreseve dhe të ngjarjeve të rëndësishme të historisë sonë kombëtare.
Ndër botimet e tij përmenden:
1.Kongresi Arsimor i Lushnjës.
2.Kongresi Kombëtar i Lushnjës.
3.Kongresi i Manastirit.
4.Kongresi i Dytë i Manastirit.
5.Komisia Letrare Shqipe në Shkodër.
6.Kongresi Arsimor i Tiranës 1922.
7.Kongresi Arsimor i Tiranës 1924.
8.Vilajetet Shqiptare – Album Historik.
9.Kongresi Arsimor i Lushnjës – Album Historik.
Një studiues që i rikthehet vazhdimisht dokumentit, që kërkon edhe hollësinë më të vogël dhe përpiqet ta plotësojë veprën me të dhëna të reja, tregon respekt për historinë dhe për lexuesin.
Pikërisht kjo përkujdesje për dokumentimin dhe plotësimin e vazhdueshëm të materialeve e bën të rëndësishme veprimtarinë e tij botuese.
Këta libra kanë vlerë të veçantë edhe për brezin e ri, i cili duhet të njihet me njerëzit, ngjarjet dhe sakrificat që qëndrojnë pas gjuhës që flet dhe shkruan sot.
Nuk duhet të harrojmë se shumë prej atyre që punuan për alfabetin, shkollën dhe kulturën shqiptare shkrinë pasurinë e tyre, sakrifikuan jetën dhe lanë pas një trashëgimi që sot është përgjegjësia jonë ta ruajmë.
NJË THIRRJE PËR BREZAT E SOTËM
Historia e gjuhës shqipe është histori e një përpjekjeje të gjatë për të mbijetuar, për t’u zhvilluar dhe për të mbetur e pandarë nga identiteti ynë kombëtar.
Nga dokumentet e hershme te librat e parë, nga përpjekjet e arbëreshëve te Rilindja Kombëtare, nga Kongresi i Manastirit te Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, shqiptarët kanë kaluar një rrugë të vështirë, por të rëndësishme.
Në këtë rrugëtim, gjuha shqipe u bë ura që bashkoi shqiptarët përtej kufijve, besimeve dhe ndasive krahinore.
Prandaj, libra të tillë nuk duhet të mbeten vetëm në bibliotekat personale apo në duart e studiuesve. Ata duhet të jenë pjesë e bibliotekave të shkollave në kryeqytet dhe në të gjitha trevat shqiptare.
Do të ishte një nismë e dobishme që institucionet arsimore dhe vendore të mbështesnin pajisjen e bibliotekave me botime të tilla, krahas letërsisë artistike dhe librave të tjerë shkencorë.
Sepse njohja e historisë nuk është thjesht mësim i datave dhe i emrave. Është njohje e sakrificave, e vlerave dhe e përgjegjësisë që kemi ndaj trashëgimisë sonë.
GJUHA SHQIPE NUK NA U DHURUA. AJO U RUAJT, U SHKRUA DHE U MBROJT ME MUND, DIJE, PËRKUSHTIM DHE SAKRIFICA. DETYRA JONË ËSHTË TA PËRCJELLIM TË GJALLË TE BREZAT QË VIJNË.



Burimi/Facebook/Flamur Shabani


Leave a Reply