Ese letrare mbi dashurinë ndërmjet brezave, jetën, lirinë dhe misterin e botës së përtejme…
Libri “Arratisja e madhe” na mëson ta shohim jetën me një vështrim më të thellë, më të ndjeshëm e më njerëzor. Kështu do të vendosja romanin “Arratisja e madhe” të shkrimtarit suedez Ulf Stark, të botuar në shqip nga Shtëpia Botuese DITURIA, Tiranë, më 2022, në përkthimin e Agim Doksanit dhe me ilustrime të Kitty Crowther.
Ulf Starku është një nga ata shkrimtarë që dinë të hyjnë në botën e fëmijës pa e nënvlerësuar inteligjencën dhe ndjeshmërinë e tij. Ai e njeh mirë gjuhën e fëmijërisë, humorin e saj, aftësinë për të përfytyruar të pamundurën dhe nevojën për ta kuptuar jetën përmes përvojave konkrete. Por, mbi të gjitha, ai di të flasë për çështje të mëdha me një thjeshtësi që nuk e varfëron mendimin: dashurinë, plakjen, ndarjen, kujtesën dhe vdekjen. Në “Arratisja e madhe”, marrëdhënia ndërmjet gjyshit Gotfrid dhe Ulf-it të vogël bëhet boshti emocional i rrëfimit. Përmes kësaj marrëdhënieje, shkrimtari krijon një univers ku humori dhe dhembshuria, aventura dhe trishtimi, dëshira për liri dhe frika nga humbja bashkëjetojnë natyrshëm. Arratisja nuk është vetëm një veprim konkret, por edhe një mënyrë për t’i shpëtuar kufijve që koha, mosha dhe rrethanat ia imponojnë njeriut.
Gjysh Gotfridi, nazet e bëmat e tij
Gjysh Gotfridi është një personazh që nuk pranon të mbyllet brenda përfytyrimit tradicional të plakut të urtë, të heshtur e të bindur ndaj rregullave. Ai ka veçoritë, tekat, nazet dhe mënyrën e vet për ta përballuar jetën. Pikërisht këto tipare e bëjnë të gjallë, të veçantë dhe të dashur për lexuesin. Në letërsinë për fëmijë, personazhi i gjyshit shpesh përfaqëson përvojën, kujtesën dhe urtësinë e trashëguar. Te Ulf Starku, kjo figurë fiton një përmasë më të afërt dhe më njerëzore. Gotfridi nuk është thjesht ai që u tregon fëmijëve se si ka qenë jeta dikur; ai është një njeri që vazhdon të ketë dëshira, humor, krenari dhe nevojë për ta jetuar jetën sipas mënyrës së vet. Nazet dhe bëmat e tij krijojnë situata komike, por humori nuk është një zbukurim i jashtëm i rrëfimit. Ai shërben për të zbuluar karakterin e personazhit dhe për të na bërë të kuptojmë se mosha nuk e shuan domosdoshmërisht dëshirën për aventurë. Njeriu mund të plaket në trup, por të ruajë brenda vetes një hapësirë të gjallë për lojën, ëndrrën dhe kundërshtimin ndaj monotonisë. Gotfridi nuk kërkon mëshirë. Ai kërkon të kuptohet, të dëgjohet dhe të pranohet si njeri me dëshirat e veta. Këtu qëndron një nga vlerat më të bukura të romanit: plakja nuk paraqitet si zhdukje e personalitetit, por si një etapë e jetës që meriton dinjitet, vëmendje dhe dashuri. Përmes figurës së tij, Starku sfidon edhe një paragjykim të zakonshëm të botës së të rriturve: idenë se ata që janë të moshuar duhet të jetojnë vetëm brenda kufijve që të tjerët u caktojnë. Gjyshi Gotfrid na kujton se dëshira për të qenë i lirë nuk ka një moshë të përcaktuar dhe se nevoja për të përjetuar diçka të re nuk zhduket vetëm sepse vitet janë shtuar. Kështu, bëmat e tij marrin kuptim përtej komikes. Ato bëhen një protestë e butë kundër dorëzimit, një mënyrë për t’i thënë jetës se ajo vazhdon të ketë vlerë për sa kohë njeriu ruan dëshirën për ta përjetuar.
Ulfi e do me shpirt gjyshin…
Në qendër të romanit qëndron edhe Ulf-i, fëmija që e do gjyshin me gjithë shpirt. Dashuria e tij nuk është një ndjenjë e përgjithshme, e shprehur vetëm me fjalë të bukura. Ajo merr kuptim përmes afërsisë, bashkëpunimit, besimit dhe gatishmërisë për ta kuptuar tjetrin. Ulf-i nuk e sheh Gotfridin vetëm si një të moshuar që ka nevojë për kujdes. Ai e sheh si gjyshin e tij, si një individ të pazëvendësueshëm, me të cilin mund të ndajë emocione, dëshira dhe përvoja. Kjo mënyrë të parit e bën marrëdhënien e tyre të veçantë: fëmija nuk qëndron thjesht përballë të rriturit që e udhëzon, por bëhet bashkudhëtar i tij në një përvojë që i afron të dy. Këtu, Ulf Starku tregon mjeshtërinë e vet në ndërtimin e personazhit fëmijë. Ulf-i nuk është vetëm një dëshmitar i ngjarjeve, por një qenie që ndien, kupton dhe merr pjesë emocionalisht në botën e gjyshit. Dashuria e tij e ndihmon të shohë përtej moshës, përtej dobësive dhe përtej pamjes së jashtme. Ai arrin të dallojë te Gotfridi jo vetëm gjurmët e viteve, por edhe forcën e një shpirti që nuk dëshiron të heqë dorë nga jeta. Në këtë marrëdhënie shfaqet një nga të vërtetat më të rëndësishme të edukimit njerëzor: fëmija nuk është vetëm marrës i dashurisë së të rriturve; ai është edhe dhënës i saj, me aftësinë për të sjellë mirëkuptim, guxim dhe shpresë.
Dashuria e Ulf-it është, gjithashtu një, formë njohjeje. Për ta dashur vërtet dikë, duhet të pranosh se ai ka një botë të vetën, që nuk përputhet gjithmonë me pritshmëritë e tua. Fëmija mëson ta shohë gjyshin siç është, jo siç do të dëshironin ta shihnin të tjerët. Kjo e bën lidhjen e tyre të sinqertë dhe të besueshme. Nga ana tjetër, gjyshi i ofron Ulf-it një përvojë të pazëvendësueshme të jetës. Ai i dëshmon se njeriu mund të jetë i brishtë dhe, njëkohësisht, i guximshëm; mund të ketë nevojë për ndihmë dhe prapëseprapë të ruajë krenarinë; mund të jetë pranë fundit të jetës dhe sërish të ketë dëshirë për një aventurë të re. Në këtë pikë, romani bëhet një mësim i ndërsjellë ndërmjet brezave. Gjyshi i përcjell fëmijës një përvojë njerëzore, ndërsa fëmija i dhuron gjyshit afërsi dhe një arsye më shumë për ta ndier veten pjesë të botës. Asnjëri nuk është vetëm mësues dhe as tjetri vetëm nxënës. Ata mësojnë së bashku, nëpërmjet dashurisë.
Romani “Arratisja e madhe” – si himn për jetën dhe lirinë, për dashurinë ndërmjet brezave dhe misterin e botës së përtejme…
Titulli “Arratisja e madhe” mbart një domethënie që tejkalon idenë e një aventure të zakonshme. Fjala arratisje na çon te dëshira për t’u larguar nga kufizimet, për të kapërcyer pengesat dhe për të fituar një hapësirë të re lirie. Por, kur kjo dëshirë lidhet me një gjysh të moshuar dhe me nipin e tij, kuptimi bëhet më i thellë. Arratisja është një akt kundërshtimi ndaj asaj që duket e pashmangshme. Ajo shpreh dëshirën e njeriut për të mos u identifikuar vetëm me moshën, me kufizimet fizike apo me rolin që shoqëria i cakton. Gotfridi dëshiron të jetë ende protagonist i jetës së vet, ndërsa Ulf-i bëhet bashkëpjesëmarrës në këtë kërkim lirie. Por çfarë është liria në një moshë kur koha ka filluar të ndihet më fort? A është ajo vetëm mundësia për të lëvizur, për të shkuar diku tjetër, për të dalë jashtë rregullave? Apo është edhe e drejta për të ruajtur dëshirat, për të marrë vendime dhe për të mos u trajtuar si një njeri që ka përfunduar së jetuari? Pikërisht këtu qëndron një nga mesazhet më domethënëse të romanit. Liria nuk është privilegj vetëm i rinisë. Ajo është nevojë njerëzore, një mënyrë për ta ndier jetën si pronë të vetën, pavarësisht viteve dhe rrethanave.
Dashuria që kapërcen kufijtë e moshës …
Romani është një himn për dashurinë ndërmjet brezave. Në marrëdhënien e Gotfridit me Ulf-in, largësia e viteve nuk krijon ndarje; përkundrazi, bëhet një mundësi për t’u afruar. Gjyshi sjell me vete kujtesën dhe përvojën, ndërsa nipi sjell gjallërinë, kureshtjen dhe një mënyrë të freskët të të parit të botës. Ata i përkasin dy kohëve të ndryshme, por takohen në një hapësirë të përbashkët emocionale. Kjo hapësirë është dashuria. Në këtë kuptim, Ulf Starku nuk e paraqet familjen vetëm si një strukturë lidhjesh farefisnore. Familja është edhe një bashkësi kujtimesh, ndjenjash dhe përgjegjësish, ku secili brez ndihmon tjetrin të kuptojë jetën. Fëmija zbulon te gjyshi një histori njerëzore që nuk mund ta mësojë vetëm nga librat, ndërsa i moshuari gjen te fëmija një prani që e mban të lidhur me të tashmen. Kështu, dashuria nuk është vetëm ndjenjë, por edhe veprim. Ajo shfaqet kur përpiqemi ta kuptojmë tjetrin, kur i japim hapësirë për të qenë vetvetja dhe kur nuk e braktisim për shkak të ndryshimeve që sjell koha.
Të gjallët, të vdekurit dhe kujtesa që i bashkon…
Një nga përmasat më prekëse të romanit është mënyra se si marrëdhënia me gjyshin e afron lexuesin me misterin e vdekjes dhe të botës së përtejme. Këtu letërsia për fëmijë dëshmon se mund të trajtojë çështje të mëdha ekzistenciale pa e humbur ndjeshmërinë dhe pa e kthyer rrëfimin në një ligjëratë të rëndë. Vdekja është një kufi që njeriu nuk mund ta anashkalojë përgjithmonë. Por, përballë këtij kufiri, lind pyetja: a mbaron gjithçka me largimin fizik të një njeriu, apo diçka prej tij vazhdon të jetojë te ata që e kanë dashur? Romani na ndihmon të kuptojmë se marrëdhënia njerëzore nuk përfundon domosdoshmërisht në çastin kur prania fizike mungon. Kujtimet, fjalët, përvojat dhe gjestet e dashurisë vazhdojnë të ndikojnë te të gjallët. Njeriu që kemi dashur bëhet pjesë e mënyrës sonë të të menduarit, të të ndierit dhe të të kuptuarit të botës. Kjo nuk do të thotë se dhimbja e humbjes zhduket. Përkundrazi, dashuria e bën humbjen të ndjeshme. Por pikërisht sepse kemi dashur, ne kemi edhe çfarë të ruajmë në kujtesë. Në këtë mënyrë, kujtesa bëhet një urë ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, ndërmjet atyre që janë ende pranë nesh dhe atyre që nuk mund t’i takojmë më. Bota e përtejme mbetet një mister, një hapësirë pyetjesh, shpresash dhe përfytyrimesh. Letërsia nuk ka pse të japë përgjigje përfundimtare për të. Ajo mund të na ndihmojë ta shohim misterin pa frikë të panevojshme, me ndjeshmëri dhe respekt për atë që nuk e dimë. Në këtë aspekt, Arratisja e madhe fiton një përmasë filozofike: na fton të mendojmë për kufijtë e jetës, por edhe për vazhdimësinë shpirtërore që dashuria krijon te njerëzit.
Një arratisje edhe nga vetmia…
Përtej aventurës, lirisë dhe kujtesës, romani mund të lexohet edhe si një rrëfim për nevojën e njeriut që të mos mbetet vetëm. Plakja mund ta kufizojë hapësirën e veprimit, por vetmia mund të jetë një nga kufizimet më të rënda që përjeton individi. Prania e Ulf-it i jep gjyshit një shoqëri të veçantë, ndërsa afërsia me Gotfridin i ofron fëmijës një lidhje që e pasuron emocionalisht. Kështu, arratisja bëhet edhe një dalje nga izolimi. Ajo krijon një hapësirë ku dy njerëz, megjithëse të ndarë nga mosha dhe përvoja, mund të ndihen të barabartë në dëshirën për të jetuar, për të dashur dhe për të ndarë një aventurë. Kjo është një vlerë e rëndësishme e romanit për lexuesit e vegjël. Fëmijët mësojnë se të moshuarit nuk janë vetëm njerëz që duhen ndihmuar, por edhe njerëz që duhen dëgjuar. Ata kanë histori, ëndrra, dëshira dhe një botë të brendshme që meriton të njihet. Ndërsa lexuesi i rritur mund të gjejë këtu një thirrje për të mos e humbur lidhjen me brezin e mëparshëm, për të mos e ngatërruar kujdesin me kufizimin dhe për të mos harruar se dinjiteti njerëzor nuk varet nga mosha.
Arti i rrëfimit dhe ndjeshmëria e ilustrimit…
Një vepër si Arratisja e madhe mbështetet jo vetëm në temën që trajton, por edhe në mënyrën se si kjo temë shndërrohet në letërsi. Ulf Starku e ndërton botën e tij përmes një rrëfimi që ndërthur humorin me emocionin, aventurën me reflektimin dhe përvojën konkrete me pyetjet ekzistenciale. Humori e bën gjyshin Gotfrid një personazh të afërt, ndërsa ndjeshmëria e autorit na lejon të dallojmë pas sjelljeve të tij një botë të tërë emocionesh. Kështu, lexuesi nuk detyrohet të zgjedhë ndërmjet të qeshurës dhe trishtimit. Ai mund të qeshë me nazet e gjyshit dhe, në të njëjtën kohë, të ndiejë peshën e kohës që kalon. Kjo ndërthurje është një nga shenjat e mjeshtërisë së shkrimtarit. Ai nuk e imponon mesazhin përmes shpjegimeve të gjata, por e lë atë të lindë nga marrëdhëniet dhe situatat e rrëfimit. Lexuesi e zbulon kuptimin duke u afruar me personazhet. Edhe ilustrimet e Kitty Crowther-it janë një pjesë e rëndësishme e botimit. Në një libër për fëmijë, ilustrimi nuk është thjesht zbukurim i faqes. Ai krijon atmosferë, plotëson imagjinatën dhe ndihmon që personazhet të marrin një prani të veçantë në përvojën e leximit. Në bashkëbisedimin ndërmjet tekstit dhe figurës, fëmija gjen mënyra të ndryshme për ta përjetuar historinë. Po aq i rëndësishëm është edhe përkthimi i Agim Doksanit, përmes të cilit vepra e Starkut vjen te lexuesi shqiptar. Përkthimi i letërsisë për fëmijë kërkon ndjeshmëri ndaj ritmit, humorit dhe natyrshmërisë së gjuhës, në mënyrë që bota e krijuar nga autori të ruajë gjallërinë edhe në gjuhën pritëse. Kështu, botimi shqiptar i vitit 2022 e sjell romanin në një hapësirë të re leximi, ku marrëdhënia ndërmjet gjyshit dhe nipit mund të bëhet pjesë e përvojës emocionale dhe kulturore të fëmijëve tanë.
* * *
“Arratisja e madhe” e Ulf Starkut është një roman që e kapërcen kufirin e një historie për fëmijë dhe bëhet një rrëfim për njeriun në përgjithësi. Gjysh Gotfridi, me nazet, bëmat, dëshirat dhe karakterin e tij të veçantë, na kujton se jeta nuk duhet parë vetëm përmes moshës. Ulf-i, me dashurinë e tij të sinqertë, na dëshmon se fëmija ka aftësinë të kuptojë thellë dhe të bëhet pjesëmarrës në përvojat më të rëndësishme të të rriturve. Në marrëdhënien e tyre, shkrimtari krijon një nga ato lidhje letrare që e bëjnë lexuesin të mendojë për vlerën e familjes, për të drejtën e çdo njeriu për liri dhe për rëndësinë e të qenit pranë njëri-tjetrit. Gjyshi dhe nipi nuk janë thjesht dy personazhe që përjetojnë një aventurë; ata përfaqësojnë dy breza që takohen në emër të dashurisë dhe që, përmes kësaj dashurie, e bëjnë jetën më të pasur. Por madhështia e romanit qëndron edhe te mënyra se si ai na afron me pyetjen e përjetshme mbi jetën dhe vdekjen. Njeriu është i përkohshëm, ndërsa dashuria që lë pas mund të vazhdojë të jetojë në kujtesën e atyre që e kanë njohur. Aty ku prania fizike ka kufijtë e vet, kujtimi krijon një vazhdimësi shpirtërore. Aty ku lind frika nga e panjohura, dashuria na ndihmon të përballemi me misterin. Prandaj, arratisja e madhe mund të lexohet edhe si një arratisje nga kufijtë e zakonshëm të përfytyrimit: nga ideja se pleqëria është vetëm pritje, se fëmijëria është vetëm pafajësi dhe se vdekja i jep fund çdo lidhjeje. Ulf Starku na fton ta shohim jetën si një udhëtim ku secili brez i lë tjetrit diçka të çmuar.
Në fund, romani na pëshpërit një të vërtetë të madhe njerëzore: ne nuk mund ta ndalim kohën, por mund ta mbushim atë me dashuri; nuk mund ta zhbëjmë humbjen, por mund ta ruajmë kujtimin; dhe nuk mund ta shpjegojmë plotësisht misterin e botës së përtejme, por mund të jetojmë me besimin se dashuria e vërtetë lë gjurmë që koha nuk i shuan lehtë. Kjo është arsyeja pse “Arratisja e madhe” mbetet një himn për jetën dhe lirinë, për lidhjen e shenjtë ndërmjet brezave dhe për atë urë të padukshme që dashuria ndërton ndërmjet të gjallëve dhe të vdekurve. Një libër që u flet fëmijëve, por që të rriturve u kujton të mos harrojnë kurrë fëmijën brenda vetes dhe, mbi të gjitha, të mos harrojnë njerëzit që u kanë dhënë kuptim jetës së tyre. Shkrimtari Ulf Stark, përmes kësaj arratisjeje letrare, na rikthen te një nga të vërtetat më të bukura të ekzistencës: jeta bëhet më e madhe kur ndahet me dashuri.
Shkodër, më, 07.11.2026 (xhahidbushati
Burimi/Facebook
Leave a Reply