pjesa e trete
Nga analiza e meparshme e vepres se Andrea Llukanit del qarte se roli i Kishave ka qene primare ne dukje por edhe vete shqiptaret kane dhene nje mbeshtetje te fuqishme ne ruajtjen e gjuhes e te kombit.
Kleri shqiptar ka ruajtur identitetin e familjes shqiptare kristiane si nje ingranazh i rezistencës kulturore, dhe historia tregon se kripto-identiteti kristian i gjithe popullates se Rumelise ka qene nje përshtatje shume e mencur e strategjike per mbijetese. Këtu si historian i lire jashte skemave te kishave dhe akademive me mungon nje pjese e madhe e popullsise dhe ate sdo e lej ne erresire as jashte mureve te lavdise sepse nga kerkimet e mia te thella del se historia e kontributeve të myslimanëve shqiptarë eshte po aq e madhe por ne nje menyre tjeter.
Një segment i konsiderueshëm ne ruajtjen e kombit e gjuhes shqipe jane edhe myslimanët shqiptarë. Gjatë periudhës osmane, ata vepronin si “kripto-të krishterë” ose, më saktë, si mbrojtës të një identiteti dyfishte me disa shtresa. Kontributi i tyre nuk ishte përmes botimeve zyrtare, të miratuara nga shteti osman (të cilat ishin të ndaluara e te pamundura për ta t’i prodhonin në shqip nën sundimin osman). Fryma e tyre frymi shqip edhe ne Stamboll apo ne Sirie e Liban. Gjuha shqipe mbushi odat e bajraktareve e atje mes kuvendit te burrave e përmes traditës gojore, kulturës popullore, sinkretizmit fetar dhe më vonë, përdorimit strategjik të pozicionit të tyre shqiptaro/osman.
Ja argumente dhe burime për të mbështetur të vërtetën e rolit të tyre vendimtar:
1. Korniza e luftes per etnine: Kripto-Krishterimi dhe “Identiteti tribal e i fshehur shqiptar”
Termi “Laramanë” do të thotë “pa rrenje pa zot”, një epitet degradues për ata me besim të lëkundur ose “Kripto-Krishterë” i referohet atyre që u konvertuan në Islam nga jashtë për avantazhe sociale, ekonomike ose mbijetese (për të shmangur taksën e xhizjes, për të fituar poste ushtarake ose administrative). Nga brenda e privatisht ata i ruajtën ritet, zakonet e krishtera dhe, më e rëndësishmja, një identitet të krishterë/shqiptar shume te forte.
Si e ruajti Shpirtin shqiptari nen osmanet: Kjo jetë e dyfishtë kërkonte një forcë të madhe të brendshme. Hapësira “e brendshme” familjare u bë një fortesë për zakonet shqiptare, shpesh të përziera me elementë të krishterë (pagëzime të fshehta, duke festuar si Bajramin ashtu edhe Pashkët). Gjuha shqipe ishte kodi i shenjtë i kësaj hapësire të brendshme, fija që i lidhte ata me paraardhësit e tyre të vërtetë. Studiuesja Stephanie Schwandner-Sievers ka shkruar gjerësisht mbi identitetin shqiptar dhe këto strategji adaptive.
2. Urdhri Bektashi: Ena më e Madhe Institucionale
Natyra Sinkretike: Urdhri Bektashian Sufi, i cili u bë jashtëzakonisht me ndikim në Shqipëri, ishte i përshtatshëm në mënyrë të përkryer për këtë identitet të shtresuar. Ai toleronte simbolet e krishtera (ikona, verë në ritual), nderonte figura të përbashkëta (Shën Gjergji/Hz. Khidr) dhe predikonte një Islam universalist dhe tolerant që nënvlerësonte arabishten në favor të gjuhës lokale në poezi dhe lutje.
Funksionimi i tyre mbeti lokal si një strehë kulturore e shqiptareve nacionaliste: Teqetë bektashiane u bene Oda të spiritualitetit shqiptar, por edhe të kulturës pagane shqiptare. Ato ishin qendra për poetë, muzikantë dhe mendimtarë. Baballarët (klerikët) shpesh ishin studiues të shqipes. Naim Frashëri, poeti kombëtar i Shqipërisë, ishte një bektashi. Veprat e tij si “Bagëti e bujqësia” janë himne për tokën dhe gjuhën shqipe, të mbushura me panteizëm bektashi. Urdhri Bektashi ishte, në fakt, një mbrojtës i shpirtit shqiptar para-osman i veshur me petkun mysliman.
3. Tradita Gojore dhe Kultura Popullore:
Kalaja e Padukshme Kulturore paraosmane e parasllave ruhej ende ne kembe edhe pse shumica skishte qasje në shtypshkronjën shtetërore, ose fetare pra myslimanët shqiptarë e ruajtën gjuhën dhe psikikën kombëtare përmes kultures e ligjeve te Kanunit Ilir-Arberor-Epirot: Poezisë Epike (Këngë Kreshnikësh): Ciklet gojore të këngëve heroike, që shpesh festonin rezistencën kundër pushtuesve të huaj (përfshirë osmanët). Këto këndoheshin në shtëpitë dhe tubimet e shqiptarëve, duke mbajtur gjallë etosin e luftëtarit. Shqiptari luftetar poet edhe pse luftonte me detyrim per osmanet ne lindje kishte me vete zemren shqiptare dhe nje cifteli dhe kendonte kenget e vjetra.
4-Kanuni Zakonor (Kanuni i Lekë Dukagjinit): Sidomos në veri, ky kod i lashtë ligjor, më i vjetër se çdo fe, rregullonte jetën e përditshme. Shqiptarët myslimanë i përmbaheshin Kanunit Ipo aq ashpër sa fqinjët e tyre katolikë. Ishte një kornizë shoqërore jofetare, thjesht shqiptare që i lidhte ata me rrënjët e tyre të lashta.
Artet Popullore: Endja, veshja, muzika (lahuta) dhe vallet ruanin simbolet dhe historitë pagane dhe të epokës së krishterë, të gjitha të komunikuara në shqip. Kanuni i jugut ishte dhe ai i njejte por me i shtypur prej pranise aktive tregtare te perandorise osmane ne Janine e ne Epir etj
5. “Loja e Dyfishtë” Osmane: Përdorimi i Sistemit
Paradoksi: Shumë myslimanë shqiptarë që u ngritën në ushtrinë ose burokracinë osmane përdorën pozicionin dhe pasurinë e tyre për të patronizuar fshehurazi kulturën shqiptare.
Shembull 1– Pashallëku i Shkodrës: Familja Bushati, e cila sundonte Pashallëkun e Shkodrës, megjithëse guvernatorë osmanë, shpesh vepronte në mënyrë autonome dhe nxiste një kulturë lokale të oborrit shqiptar.
Shembull 2– Elitat që Financuan Rilindjen: Në shekullin e 19-të, familjet e pasura shqiptare (shumë myslimanë) nga Egjipti, Stambolli dhe Rumania financuan Rilindjen (Zgjimin Kombëtar). Ata paguan për shkollat në gjuhën shqipe, shtypjen e librave jashtë vendit (në Bukuresht, Sofje, Stamboll) dhe shpërndarjen e literaturës. Ata përdorën rrjetin e tyre osman për të mbrojtur dhe mundësuar aktivitetet nacionaliste.
Shembulli 3 Ali Pashe Tepelena – Shembulli 4 Dinastia e Qiprillinjve te Egjiptit etj
6. Rilindja kombetare nuk mund te behej pa shqiptaret myslimane: Atje erdhen te gjitha rrjedhat e burimet financiare e logjistike.
Rilindja e shekullit të 19-të është prova përfundimtare e argumentit tim se kombi yne eshte arkitekti e ruajtesi i gjuhes shqipe.
Udhëheqja e Rilindjes sone ishte nje sofer e madhe Ilire e ndërfetare. Ndërsa katolikët (si Pashko Vasa) dhe ortodoksët (si Thimi Mitko) ishin catia e traret per perhapjen e gjuhes shqipe me abetare e letersi, myslimanët ishin ruajtesit e artistet e odes se saj:
Vëllezërit Frashëri: Abdyl, Naim dhe Sami Frashëri. Vargun shpirtëror dha Naimi (poeti bektashian). Sami Frashëri (Şemseddin Sami), ni,” bashkoi në mënyrë të qartë besimet: “Feja e shqiptarëve është shqiptaria!” (“Feja e shkyptarit asht shkyptaria”). Ky slogan kishte për qëllim të çlironte veçanërisht myslimanët nga dyshimi se besimi i tyre i bënte ata më pak shqiptarë.
Përfundim i studimit tim:
Se ndërsa shqiptarët katolikë e me pak ata ortodokse kishin lirinë institucionale për të ndërtuar Gjuhen e shkruar si shtyllëne pare të gjuhës, myslimanët shqiptarë zhvilluan Gjuhen gojore si shtylle te dyte me mekanizmat e sofistikuar kulturorë për të ruajtur shpirtin dhe fjalën e folur nën sundimin e huaj. Kontributi i tyre ishte gjigand e ne terren:
-Ruajtës kulturor: Përmes kripto-identitetit, bektashizmit sinkretik dhe respektimit të palëkundur të traditës gojore dhe ligjit zakonor.
– Ruajtes strategjik: Përdorimi i burimeve dhe pozicioneve të tyre të epokës osmane për të financuar dhe mbrojtur ringjalljen përfundimtare kombëtare.
Siç e vërtetoi Rilindja, ideja kombëtare shqiptare nuk mund të kishte pasur sukses pa kontributin e plotë të popullsisë shqiptare ne deftere myslimane e ne shpirt shqiptare. Dashuria e tyre për gjuhën dhe atdheun nuk u provua me botime dhe as në dekretet e Perandorise osmane, as ne regjishtrat e kishes por në 1-ne zemrat e shqiptareve qe me ane te festave rijetonin ritualet e lashta e shtëpiake, 2-në miqesine e martesat ndermjet tyre e ne poezinë heroike, 3-në patronazhin e shkollave dhe në sakrificën përfundimtare për një komb të përcaktuar nga gjuha e kanuni i tij i lashte, jo nga besimi i tij dominues i kohes. Shumica e shkollave shqipe ishin shtepite e shqiptareve myslimane qe i kthyen ne keshtjella te gjuhes shqipe e kultures shqiptare.
Historia e dy mijevjeteve vertetoi se Iliret e shqiptaret si pasardhesit direkt te tyre nuk e humben as dinjitetin as gjuhen e tyre qe ruhej here me Kanune ligjore here me Tradita gojore e kulturore. Kete e vertetojne epokat historike qe ne kemi kaluar.
Te gjithe kane kontribuar ne menyra te dukshme e te padukshme e jo me kot motoja e Rilindjes kombetare ishte – Feja e Shqiptarit eshte Shqiptaria. Jo per te treguar se jemi popull pagan por se dime si te mbijetojme cdo armiku e cdo situate. Shqiptari i pergjigjet shpejt sfides ndaj ruajtja e gjuhes dhe e kombit jane dy sfidat me te medha te shqiptareve ne cdo epoke. Kjo verteton perfundimisht se:
Kombi yne eshte Arkitekti e Ruajtesi i gjuhes shqipe.
Burimet historike:
1-Noel Malcolm (“Kosova: Një Histori e Shkurtër”) diskuton shtresat komplekse të konvertimit dhe identitetit.
2-Stephanie Schwandner-Sievers mbi formimet e identitetit shqiptar.
3-Albert Doja mbi Kanunin dhe strukturat shoqërore.
5-Veprat e Robert Elsie mbi letërsinë shqipe dhe figurat e Rilindjes.
6-etj
Burimi/Facebook/
Krenare Jam Shqiptare
Leave a Reply